Fransızların 1982'den beri hâlâ unutamadığı Sevilla dramı, İtalyan Roberto Baggio’nun zihinlere kazınmış 1994'teki görüntüsü, İngilizlerin kronikleşmiş üzüntüsü, kalecilerin kahramanlaşması… Dünya Kupası denince seri penaltı atışlarına değinmeden geçmek olmaz. Şimdi seri penaltı atışlarındaki başarı oranına ve de bunun ülkelerin ekonomik gelişmişliği ile ilgili olup olmadığına bir göz atalım.
Bu yazı yazıldığı sırada 2026 Dünya Kupası’nda da ikinci turun henüz ilk iki günü tamamlanmıştı. Bu iki günde oynanan dört maçın ikisi seri penaltı atışlarıyla sona erdi. Hatta Avrupa'nın iki ekol ülkesi Almanya ve Hollanda bu atışlar sonucunda Dünya Kupası’na veda etti.
Zaten son turnuvalarda seri penaltılar öyle önemli hale geldi ki eleme turlarındaki her beş maçın biri seri penaltılarla sona eriyor. Bu oran 2014 ve 2018 dünya kupalarında dörtte bire yükseldi. 2022'de ise 16 eleme turu maçının beşi penaltılarla sona erdi. 2026 dünya kupasında eleme turu maçı sayısı 32. Bunun da katkısıyla seri penaltılarla sona erecek maç sayısının çok daha yüksek olacağını tahmin edebiliriz.
Takımlar da elbette bunun bilincinde. Eskisi gibi penaltıların akıbetini tesadüflere ve kalecilerin form durumuna bırakmak yerine çok daha iyi hazırlık yapıyorlar. Bu konuda uzmanlaşmış kişilere başvuruyor, rakip kalecileri ve penaltıları inceliyorlar. Mesela Almanya karşısında iki penaltıyı kurtaran Paraguay kalecisi Orlando Gil maç sonunda ne kadar iyi hazırlandığını şu sözlerle anlattı zaten: “Elbette her oyuncuyu ve penaltı kullanacak isimlerle ilgili her ayrıntıyı analiz ettik. Şükürler olsun ki iki penaltıyı kurtarabildim.” Kısacası herkes birbirini takip ediyor artık.
Yine de 120 dakikalık maçın yorgunluğu ve elenme ihtimalinin getirdiği stres başarı yüzdesini düşürüyor. Normal sürede atılan penaltıların yüzde 78’i gol olmasına rağmen seri penaltılarda başarı oranı yüzde 68'de kalıyor. Hatta 2018'de bu oran yüzde 66’ya, 2022'deyse yüzde 63'e kadar düşmüştü. Bu sene ilk iki maçta seri penaltılardaki 22 atışın 10’u başarısız oldu. Sonraki maçlarda bu tablo değişebilir ancak şimdilik başarı oranı sadece yüzde 54.
İlk örnek 1982’deydi
Aslında seri penaltı atışları erken dönemde benimsenmiş bir uygulama değildi. Seri penaltı atışları uygulaması 1970'ten sonra kabul edildi. Ancak 1974 ve 1978 dünya kupalarında sadece üçüncülük maçlarında uygulanma ihtimali vardı. O maçlarda da buna gerek kalmamıştı. Bu sebeple Dünya Kupası tarihinin ilk seri penaltı atışları için 1982 Dünya Kupası’nı beklemek gerekti.
İlk uygulama Federal Almanya ile Fransa arasındaki yarı final maçında yapıldı. Sevilla'da uzatmalar sonunda 3-3 biten maçın ardından iki takım oyuncuları kupa tarihinde ilk defa seri penaltı atışları için topun başına geçti. İlk penaltıyı kaçıran ülke Federal Almanya olmasına rağmen beşinci ve altıncı penaltılarda başarısız Fransa elenmekten kurtulamadı. Bugün 50 yaşın üzerindeki tüm Fransızlar o maçı izledikleri geceyi hâlâ hatırlar…
1986'dan itibarense seri penaltı atışlarının sayısı arttı. Her kupada en az iki maçın seri penaltılara sona erdiğini gördük. Hatta 1994 ve 2006 dünya kupalarında şampiyon takımı seri penaltılar belirledi. Katar 2022'de ise seri penaltı atışlarıyla sona eren maç sayısı beşe çıktı. Bu bir rekordu. Bunların sonuncusu da uzatma sonunda 3-3 biten Arjantin ile Fransa arasındaki final maçıydı. Arjantin seri penaltılar sonucunda üçüncü kez dünya şampiyonu olmayı başardı.
Zaten bu seri penaltıların bazı gelenek ülkeleri var: Mesela Almanya, mesela Hırvatistan, mesela Arjantin… Bu takımlar genelde seri penaltılardan başarıyla çıkar. Ya da çıkarlardı demem lazım çünkü 2026’da Almanya tarihinde ilk kez seri penaltılarda kaybetti. Hem de henüz ikinci tur maçında… Alman futbolcular 1982'den bugüne kadar üst üste 14 penaltı atışını gole çevirmişti. Pazartesi gecesi Paraguay karşısında altı penaltı atışının sadece üçünü fileye gönderebildiler. Böylece Almanya ve penaltıları efsanesi de tarihe gömülmüş oldu… Arjantin’in seri penaltılardaki tek yenilgisi 2006’da Almanya’ya karşıydı. Hırvatlar ise şimdilik üçte üçle devam ediyor.
Düşük GSYİH’li ülkeler daha başarılı….
Peki seri penaltılardaki başarının ülkelerin ekonomik gelişmişliğiyle alakalı olduğunu söyleyebilir miyiz? Açıkçası pek böyle değil. 1982’den beri tüm penaltı serilerini inceledim ve ülkelerin kişi başı GSYİH rakamlarıyla kıyasladım. Ortaya çıkan sonuç ilginçti: 2026 öncesindeki 35 penaltı serisinin 11’ini düşük GSYİH’li ülke kazanmıştı. Hatta 1998’den bu yana düşük GSYİH’li ülkelerin milli takımları 24 serinin 20’sini önde bitirdi.
Mesela gelişmiş bir ekonomiye sahip gelir seviyesi yüksek Almanya bu kupaya kadar seri penaltılarda hep başarılıydı. Ancak bu Almanya’nın ekonomisinden ziyade futbol kültüründen ve sistematik hazırlığından kaynaklanıyordu.
Buna karşılık İngiltere, İtalya, Fransa gibi zengin ülkeler seri penaltı atışlarında genelde hayal kırıklığı yaşadılar. Fransa seri penaltılarla iki kez Dünya Kupası finali kaybetti. İngiltere 2018’a kadar seri penaltı satışlarında hep başarısız olmuştu. İtalya 1990, 1994 ve 1998'de üst üste üç kere seri penaltılarla elendi Dünya Kupası’ndan.
Buna karşılık orta gelirli ülke grubunda yer alan Arjantin ve Brezilya seri penaltılara her zaman daha başarılıydı. Arjantin’den zaten bahsetmiştik. Brezilya seri penaltılarla 1994 Dünya Kupası finalini kazandı. Keza yine küçük ekonomilere sahip Hırvatistan ve Fas son dönem seri penaltılarda en başarılı iki ülke olarak dikkat çekiyor. Fas 2026’da Hollanda karşısında bunu bir kez daha teyit etti…
