Avukatlar, Belçika’nın vatandaşlarını kalıcı kimyasalların ciddi sağlık risklerinden koruyamaması nedeniyle ülke aleyhine şikayet başvurusunda bulundu.
ClientEarth, Avrupa Sosyal Haklar Komitesi’ne (ECSR) insan hakları şikayet başvurusu yaptı. Belçika, Avrupa’da kalıcı kimyasallar (PFAS) kirliliğinin en yüksek olduğu ülke.
“Burada yalnızca uzun süredir devam eden bir kirlilik yok; ayrıca yetkililerin bu kirlilik hakkında yıllardır, hatta onlarca yıldır bilgi sahibi olduğunu ve buna karşı çok az şey yapıldığını gördük,” diyor ClientEarth’te çevre hukuku uzmanı avukat Hélène Duguy.
Çevre konularında hükümetler ve şirketler aleyhine güçlü bir dava sicili bulunan STK ClientEarth, ECSR’ye ilk kez başvuruyor. Komite, Avrupa Konseyi’nin, üye devletlerin Avrupa Sosyal Şartı’na uyup uymadığını denetleyen izleme organı. “Bunu seçtik çünkü bu komitenin kararlarını uygulatma gücünün çok yüksek olduğunu biliyoruz,” diye anlatıyor Duguy, Euronews Earth’e.
Belçika: Avrupa’nın başlıca PFAS sıcak noktası
Kamuoyunda “kalıcı kimyasallar” olarak da bilinen PFAS, suya, lekeye ve yağa dayanıklı olmaları nedeniyle sanayide yaygın kullanılan, 10 binin üzerinde yapay kimyasaldan oluşan bir grup. Pizza kutularında, yapışmaz tavalarda, kadın pedlerinde ve dış giyim ürünlerinde de bulunuyorlar.
Bazı kanser türleri, metabolik hastalıklar ve doğurganlık sorunları gibi çok sayıda sağlık riskiyle ilişkilendiriliyorlar.
Kıta genelindeki PFAS kirliliğine ilişkin verileri toplayıp haritalayan The Forever Pollution Project (kaynak İngilizce)’e göre, Avrupa’da PFAS kirliliğinin en yüksek olduğu ülke Belçika.
PFAS kirliliğinden en çok etkilenen Belçika’daki başlıca bölgeler arasında, çok uluslu 3M tesisine yakınlığı nedeniyle ağır biçimde etkilenen Anvers yakınlarındaki Zwijndrecht ile, kirliliğin yakınlardaki hava üssüne bağlandığı Fransa sınırı yakınlarındaki Chièvres yer alıyor. Harita ayrıca, özellikle Anderlecht ve Uccle çevresinde, Brüksel’in de PFAS kirliliğinden kayda değer ölçüde etkilendiğini gösteriyor.
ClientEarth’in başvurusu, 2021’de skandal patlak vermeden yıllar önce kamu kurumlarının PFAS sorununun farkında olduğu Zwijndrecht gibi örnekleri temel alıyor.
Flaman hükümetinin üyeleri, aralarında o dönemde Anvers’in belediye başkanı olan ve bugün Belçika’nın Başbakanı görevini yürüten Bart De Wever’in de bulunduğu yetkililer, kirlilikten daha 2017 yılında haberdar edildi, ancak hiçbir adım atmadı.
Daha 2000’li yılların başında, 3M ile Flaman kurumları tesis çevresindeki PFAS kirliliğini görüşmüş, ancak sorunun boyutunu olduğundan çok daha küçük görmüştü.
Kalıcı kimyasalların sağlık riskleri neler?
PFAS, bir dizi sağlık sorunuyla bağlantılı. Dünya Sağlık Örgütü (kaynak İngilizce), 2023 yılında perflorooktanoik asidi (PFOA) insanlar için kanserojen, perflorooktansülfonik asidi (PFOS) ise insanlar için muhtemel kanserojen olarak sınıflandırdı.
Bu iki PFAS türü AB’de yasaklanmış durumda, ancak yüzlerce yıl bozulmadan kalabildikleri için Avrupa’daki pek çok kirlenmiş bölgede hâlâ toprakta, suda ve insanların kanında bulunuyor.
PFAS ile ilişkilendirilen tek sağlık tehlikesi kanser değil. “Bu bileşikler; diyabet, azalmış doğurganlık, obezite gibi çeşitli metabolik hastalıklarla bağlantılı,” diyor Kopenhag’daki Ulusal Halk Sağlığı Enstitüsünde çevre tıbbı profesörü Philippe Grandjean, Euronews Earth’e.
Grandjean, PFAS’ın yalnızca şu anda maruz kalan yetişkinler için değil, gelecek nesiller için de risk oluşturduğunu vurguladı.
“PFAS, babanın sperminin sağlığını, yani kalitesini etkileyecek ve kısırlık ya da istem dışı düşük riskini artıracaktır,” diye açıklıyor. “PFAS plasentadan geçer; dolayısıyla anne, taşıdığı PFAS yükünü fetüsüyle paylaşır. Üçüncü olarak da PFAS anne sütü aracılığıyla vücuttan atılır,” diye ekledi.
Grandjean’a göre tüm bu sağlık riskleri, hükümetlerin önleyici tedbirlere yatırım yapması için güçlü bir itici güç olarak görülmeli.
Kalıcı kimyasallar nasıl bir insan hakları meselesine dönüştü?
PFAS kirliliğinin insan hakları ihlalleriyle ilişkilendirilmesi ilk kez yaşanmıyor. 2024’te Birleşmiş Milletler uzmanları, Kuzey Carolina’da DuPont ve Chemours’un yol açtığı PFAS kirliliğini bir insan hakları meselesi olarak nitelendirmişti.
Avrupa’nın dört bir yanında PFAS kirliliğine ilişkin hukuki süreçler sürüyor. Çevre STK’ları ve bölge sakinleri, PFAS kirliliğiyle mücadelede yetersiz kaldığı gerekçesiyle Fransa’yı Mayıs 2026’da mahkemeye verdi. Kararın 2027’de çıkması bekleniyor.
“Bu şikayetin, söz konusu [Avrupa’daki] girişimleri destekleyen ve onları tamamlayan bir başvuru olmasını gerçekten istiyoruz,” diye açıklıyor Duguy.
Devamında, “PFAS sadece çevresel bir mesele değil; aynı zamanda doğrudan insanları ilgilendiren bir konu ve hükümetlerin, kamu otoritelerinin bu hakları koruma yükümlülüğü var,” diyor.
ClientEarth, yaptığı basın açıklamasında ECSR’nin, şikayetin kabul edilebilirliği konusunda 2027’de karar vermesinin ve nihai kararın ise iki ila üç yıl içinde açıklanmasının beklendiğini belirtti.
Kuruluş, bu şikayetle Belçika’nın PFAS düzenlemelerinde somut değişiklikler yapılmasını umuyor.
Özellikle Belçika’nın tüm kalıcı kimyasalları yasaklamasını ve etkilenen topluluklara çözümler sunmasını istiyorlar. “Bu önlemler arasında örneğin insanların, özellikle çocuklar ve hamile kadınlar gibi kırılgan grupların sistematik biçimde biyolojik olarak izlenmesini sağlamak var. Ama aynı zamanda arıtma ve dekontaminasyona başlanması gerekiyor ki bunlar Belçika’da hâlâ son derece yavaş ilerleyen süreçler,” diye anlatıyor Duguy, Euronews Earth’e.
Bununla birlikte PFAS kirliliğini temizlemek son derece karmaşık. Environmental Science: Processes and Impacts dergisinde pazartesi günü (6 Temmuz) yayımlanan bir çalışmaya (kaynak İngilizce) göre, Avrupa yılda 100 milyar avro tutarında arıtma yatırımı yapsa bile, çevreden kalıcı kimyasalların yalnızca çok küçük bir bölümü uzaklaştırılabiliyor.
