Hollywood oyuncusu Zendaya'nın Christopher Nolan'ın Odysseus filminin Londra'daki tanıtım etkinliğinde yaklaşık 3 bin yıllık İran altın eserlerini küpe olarak kullanması, kültürel mirasın korunması ve antik eserlerin dolaşımı tartışmalarını yeniden gündeme getirdi.
Zendaya'nın kullandığı küpeler, MÖ 1. binyıla tarihlenen ve 1940'lı yılların sonunda İran'ın kuzeybatısında bulunan Ziwiye Hazinesi'ne ait olduğu değerlendirilen altın disk madalyonlardan oluşuyor. Londralı kuyumcu Glenn Spiro, bu parçaları elmas ve 18 ayar altınla yeniden tasarlayarak "Materials of the Old World" (Eski Dünyanın Malzemeleri) koleksiyonuna dahil etti. Eserler, Londra'nın Mayfair semtindeki Barron London galerisine ait.
Zendaya, Yunan tanrıçası Athena'yı canlandırdığı Odysseus filminin tanıtımı kapsamında düzenlenen fotoğraf çekiminde bu küpeleri kullandı.
Uzmanlardan tepki
Kısa sürede sosyal medyada ve akademik çevrelerde tartışma başladı. Yaklaşık 43 bin takipçili "Dr Z the Archaeologist" adlı Instagram hesabını yöneten arkeolog, "Kaçak yollarla elde edilmiş antik eserler hiç de havalı değil" ifadelerini kullandı.
Arkeolog, antik eserlerin statü göstergesi olarak kullanılmasını eleştirerek, bu tür görüntülerin kültürel mirasın yağmalanmasına ilişkin tartışmaları gölgede bıraktığını savundu.
Antik tarihçi Dr. Carla Ionescu da Substack'te yayımladığı yazıda, orijinal antik eserlerin kırmızı halıda kullanılmasının şaşırtıcı olduğunu belirterek, kökeni ve geçmişi bilinmeyen eserlerin bu şekilde kullanılmaması gerektiğini ifade etti.
Sosyal medyada bazı kullanıcılar ise olayı, Kim Kardashian'ın 2022 Met Gala'da Marilyn Monroe'nun orijinal elbisesini giymesinin ardından yaşanan tartışmalara benzetti. Paylaşımlarda, orijinal eserler yerine kopyalarının kullanılmasının daha doğru olacağı görüşü dile getirildi.
Galeriden açıklama
Eserlerin sahibi Barron London, yaptığı açıklamada küpelerin belgelenmiş kökenlere sahip olduğunu ve yürürlükteki tüm yasal gerekliliklere uygun şekilde korunduğunu belirtti.
Galeri, eserlerin ödünç verilmesinin ticari bir amaç taşımadığını, amaçlarının antik İranlı kuyumcuların sanatını görünür kılmak olduğunu ifade etti.
Ziwiye Hazinesi'nin yolculuğu
Ziwiye Hazinesi, 1947 yılında İran'ın bugünkü Kürdistan eyaletindeki Ziwiye köyü yakınlarında çobanlar tarafından bulundu. Altın, gümüş, bronz ve seramik eserlerden oluşan hazinenin önemli bir bölümünün sonraki yıllarda ülke dışına çıkarıldığı belirtiliyor.
2015 yılında yayımlanan akademik bir araştırmaya göre, hazinenin kalan parçaları 1960'lı yıllarda uluslararası antika piyasasında satıldı. Günümüzde eserler dünyanın farklı müzeleri ile özel koleksiyonlarında bulunuyor.
Louvre Müzesi, Metropolitan Sanat Müzesi, British Museum ile Almanya, Avusturya ve Avustralya'daki çeşitli koleksiyonlarda İran kökenli çok sayıda antik eser yer alıyor.
İran iade sürecini sürdürüyor
İran, yurt dışındaki kültürel mirasın geri alınması için çeşitli ülkelerle hukuki ve diplomatik girişimlerini sürdürüyor.
2019 yılında yaklaşık bin 800 Persepolis tableti uzun süren hukuki sürecin ardından İran'a iade edildi. 2022'de ise İran-Irak Savaşı sırasında yağmalanan yaklaşık 3 bin yıllık sırlı tuğlalardan oluşan bir koleksiyon İsviçre'den Tahran'daki İran Ulusal Müzesi'ne gönderildi.
İran yönetimi, Zendaya'nın kullandığı altın disklerle ilgili ise şu ana kadar resmi bir iade talebinde bulunmadı.
Dünya Kupası finalinde Faravahar rozeti
Öte yandan ABD'li yayıncı IShowSpeed de 2026 Dünya Kupası finalinin kapanış töreninde üzerinde Faravahar sembolü olduğu belirtilen bir rozet taşıdı.
Ahameniş Pers İmparatorluğu dönemine uzanan Faravahar, Zerdüşt inancında insan ruhunu simgeliyor. Günümüzde ise İran diasporası tarafından İslam öncesi Pers kültürünün önemli sembollerinden biri olarak kullanılıyor.
Rozetin Dünya Kupası finalinde görünmesi sosyal medyada geniş yankı uyandırırken, IShowSpeed'in temsilcileri bunun bilinçli bir tercih olup olmadığına ilişkin açıklama yapmadı.
