Orta Doğu'daki savaşı sona erdirmeyi amaçlayan ABD-İran geçici anlaşmasına ilişkin soru işaretleri sürerken, deniz taşımacılığı ve enerji ihracatının tamamen normale dönmesinin haftalar alabileceği uyarıları yapıldı. Buna karşın Trump, salı günü anlaşma metninin yakında kamuoyuna açıklanacağını söyledi.
Reuters'ın haberine göre bu geçici anlaşma, nisan ayında ilan edilen kırılgan ateşkesi 60 gün daha uzatacak ve ABD ile İsrail'in şubat ayında İran'a saldırmasının ardından İran'ın fiilen kapattığı Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılmasını sağlayacak.
Trump, anlaşma metninde Tahran'ın nükleer silaha sahip olmayacağının açıkça belirtildiğini ve tam anlaşmanın birkaç gün içinde düzenlenecek resmi bir törenle kamuoyuna duyurulacağını söyledi.
Fransa'daki G7 zirvesi kapsamında konuşan Trump, bazı Cumhuriyetçi milletvekillerinin talebi doğrultusunda İran anlaşmasının Kongre'nin incelemesine sunulması fikrini desteklediğini de belirtti.
Müzakerecilerin, görüşmelerin bir sonraki aşamasında İran'ın nükleer programının geleceği gibi zorlu başlıkları ele alacağı ifade edildi. İran Dışişleri Bakanı Abbas Erakçi ise çerçeve anlaşmanın resmi olarak imzalanmasının ardından yeni tur görüşmelerin cuma günü İsviçre'de başlayacağını söyledi.
Trump ile İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu'nun savaşı gerekçelendirmek için öne sürdüğü diğer iki konu olan İran'ın bölgedeki silahlı vekil güçlere verdiği desteğin sona erdirilmesi ve füze programının sınırlandırılması ise bu müzakerelerin gündeminde yer alacak başlıklar arasında görülmüyor.
Trump, İran'la yürütülecek müzakerelerin bir sonraki aşamasına ilişkin gazetecilere yaptığı açıklamada, "İran bunu tamamlamak istiyor. İşlerine geri dönmeleri gerekiyor ve ilişkiler artık normalleşti. Bu nedenle sürecin oldukça hızlı ilerleyeceğini düşünüyorum" dedi. Trump daha önce anlaşmayı İran açısından "nükleer silaha giden yolda bir duvar" olarak tanımlamıştı.
ABD Başkan Yardımcısı JD Vance ile İran'ın baş müzakerecisi Muhammed Bakır Kalibaf'ın cuma günkü resmi imza törenine katılması bekleniyor.
Nihai anlaşma henüz şekillenmedi
Petrol fiyatları salı günü yüzde 2'den fazla gerileyerek son üç ayın en düşük seviyelerine indi. Fiyatlar, anlaşma haberlerinin ardından bir gün önce de yaklaşık yüzde 5 düşmüştü. Ancak sektör temsilcileri, Orta Doğu'daki petrol ve doğal gaz üretiminin tamamen toparlanmasının aylar sürebileceğini belirtiyor.
İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, pazartesi günü sosyal medya hesabından yaptığı paylaşımda geçici anlaşmanın çatışmaların sona erdirilmesi yönünde "önemli bir adım" olduğunu belirtti ancak kalıcı bir ateşkesi sağlayacak nihai anlaşmanın "henüz şekillenmediğini" vurguladı.
Vance, CNN'e yaptığı açıklamada imzalanan mutabakatın "oldukça genel bir belge" olduğunu söyledi. ABD'li yetkililer, ayrıntıların önümüzdeki iki gün içinde açıklanacağını belirtti.
Her iki taraf da çoğunluğu İran ve Lübnan'da olmak üzere en az 7 bin kişinin hayatını kaybettiği ve küresel enerji piyasalarını altüst eden savaşın ardından ciddi iç baskılarla karşı karşıya bulunuyor.
Söz konusu anlaşma, Trump'ı kendi partisi içinden gelebilecek eleştirilerle karşı karşıya bırakırken, İran yönetimi de yıkıcı savaşın ardından ekonomik baskıları hafifletememesi halinde yeniden protestolarla karşılaşma riskiyle karşı karşıya kalabilir.
ABD'li ve İranlı yetkililer, anlaşmanın yaptırımların kaldırılması ve dondurulmuş yabancı varlıkların serbest bırakılması yoluyla İran'a önemli ekonomik faydalar sağlayabileceğini belirtiyor. Ayrıca ABD askeri üslerine ev sahipliği yapan ve savaş sırasında İran saldırılarından etkilenen Körfez ülkeleri tarafından finanse edilecek 300 milyar dolarlık bir yeniden yapılanma fonunun oluşturulmasının da önü açılabilir.
İsimlerinin açıklanmaması koşuluyla konuşan ABD'li yetkililer, İran'ın bu ekonomik kazanımları elde edebilmesi için hiçbir zaman nükleer silah geliştirmeyeceğine dair ABD'nin taleplerini karşılaması ve Lübnan'daki Hizbullah gibi milis gruplara verdiği desteği kesmesi gerektiğini söyledi.
Nükleer silah geliştirme niyetinde olduklarını her zaman reddeden İranlı yetkililer ise savaş nedeniyle kesintiye uğrayan uranyum zenginleştirme programına ilişkin diplomatik görüşmelere yeniden başlamayı kabul ederek çok az taviz verdiklerini savunuyor.
Deniz taşımacılığında temkinli beklenti
Her iki taraf da normal şartlarda dünya petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz ticaretinin yaklaşık beşte birinin geçtiği Hürmüz Boğazı'nın cuma gününden itibaren açık olacağını belirtiyor.
İran devlet televizyonu salı günü deniz ablukasının kaldırılmasına yönelik operasyonların başladığını duyurdu ancak gemilerin İran Devrim Muhafızları ile koordinasyon içinde hareket etmeye devam etmesi gerektiğini vurguladı.
Trump daha önce tankerlerin boğazdan çıkmaya başladığını söylemişti. Reuters da ABD'nin, Körfez enerji ihracatının sürmesini sağlamak amacıyla İran limanlarına uyguladığı kendi ablukası sırasında çok sayıda gizli gemiden gemiye petrol transferini denetlediğini bildirmişti.
ABD, boğazın 60 gün boyunca ücretsiz geçişe açık olacağını ve bu hükmün nihai anlaşmanın da bir parçası olmasını beklediğini açıkladı. İran ise Umman ile birlikte boğaz üzerindeki kontrolünü sürdürmeyi planladığını ifade etti.
Deniz taşımacılığı sektörü temsilcileri, normal trafiğe dönüşün kademeli olacağını belirtiyor.
En büyük endişelerden biri, İran ile Umman arasındaki dar su yolunda mayın bulunma ihtimali. Yunan deniz güvenliği şirketi Diaplous'tan bir yetkili, yaptığı açıklamada kapsamlı bir mayın temizleme operasyonunun "haftalar hatta aylar sürebileceğini" söyledi.
Lübnan konusunda belirsizlik
ABD'nin müttefiki İsrail ile İran destekli Hizbullah arasında Lübnan'da yaşanan ve 1,2 milyon kişinin yerinden olmasına yol açan çatışmalar da süreci karmaşık hale getiren bir diğer unsur olarak öne çıkıyor.
İran, anlaşmanın Lübnan'daki çatışmaların tamamen sona ermesini gerektirdiğini belirtirken, Netanyahu İsrail'in Güney Lübnan'daki askerlerini tutacağını ve Hizbullah saldırılarına karşılık verme hakkını saklı tutacağını söyledi.
Trump ise salı günü yaptığı açıklamada İsrail'in askeri operasyonlarından duyduğu rahatsızlığı dile getirerek, "İsrail'in bu süreci yönetme biçiminden memnun değilim" ifadelerini kullandı. İsrail, İran ile yürütülen barış görüşmelerine doğrudan katılmış değil.
Bir ABD'li yetkili, İsrail'in Hizbullah'ın savaşa dahil olmasının ardından mart ayında işgal ettiği Lübnan'dan çekilmesinin anlaşmanın bir şartı olmadığını söyledi.
Arakçi ise İsrail saldırılarının derhal sona ermesi gerektiğini ifade etti.
