Emekli maaşı için çalışırken yapılan ödemeler ve zamanlamalar çok büyük önem arz ediyor. Hatalı bir hizmet dökümü veya yanlış zamanda verilen bir dilekçe, ömür boyu alacağınız maaşta ciddi kayıplara yol açabilir. 2000 öncesi, 2000-2008 arası ve 2008 sonrası dönemlerin farklı ABO hesaplamaları, farklı maaşların alınmasına neden oluyor. Prime esas kazançta tavan ve taban dengesi nasıl kurulmalı? 2000, 2008 ve sonrası dönemler için ABO (Aylık Bağlanma Oranı) hesaplamaları nasıl işliyor? Kişinin bakmakla yükümlü oldukları maaşını artırır mı?
Sosyal Güvenlik Müşaviri Emin Yılmaz, Tgrthaber.com Özel Haber Şefi Bengü Sarıkuş'a emekli maaşında kayıp yaşamamak için hangi kritik noktalara dikkat edilmesi gerektiğini anlattı.
EMEKLİ MAAŞI HESAPLAMASINDA EN ÖNEMLİ FAKTÖR
ABO hangi yılda ne şekilde hesaplanıyor?
Emin Yılmaz: ABO dediğimiz aylık bağlanma oranıdır. Ülkemizde sigortalılık türüne göre 2008 öncesinde 3 adet sosyal güvenlik kurumu vardı. Bunlar; bir işyerinde çalışıyorsanız SSK, esnaf veya şirket ortağı iseniz Bağ-Kur, devlet dairesinde kadrolu kamu görevlisi iseniz Emekli Sandığı’dır. 2008 sonrasında ise 5510 sayılı yasa ile sırasıyla 4A, 4B ve 4C oldu ve hepsi Sosyal Güvenlik Kurumu adı altında birleştirildi.
ABO’nun her birinde farklı hesaplama tekniği vardır. Ayrıca çalışma hayatınızda uzun vadeli sigorta kolları kapsamında kesilen primlerinizden dolayı, sosyal güvenlik kanunları doğrultusunda 3 dönem baz alınır. Bunlar; 2000 öncesi, 2000 ile 2008 arası ve son olarak 2008 sonrası dönemlerdir. Bunun nedeni, her bir dönemin aylık bağlanma oranının birbirinden farklı olmasıdır.
Ülkemizde en çok SSK’lı yani 4A’lı çalışan bulunduğundan dolayı örnekleyerek anlatacak olursak, sırasıyla dönemleri inceleyelim:
* Birinci dönem dediğimiz 2000 yılından önce gösterge sistemi mevcuttu. ABO %60’tan başlayarak, prim gününüz 5000 günden fazla ise her 240 gün için ABO’ya +1 puan eklenir; 5000 günden az ise her 240 gün için 1’er puan düşürülür. Ayrıca kadınlarda 50, erkeklerde 55 yaş üstü için de 1’er puan eklendiğini söyleyebiliriz. Birinci dönem için ABO’nun üst uygulama oranı %85’i geçmemektedir.
* İkinci dönem dediğimiz 2000 ile 2008 arası için, toplam prim ödeme gün sayısının ilk 3600 gününün her 360 günü için %3,5, sonraki 5400 günün her 360 günü için %2, daha sonraki her 360 gün için ise %1,5 oran uygulanır.
* Üçüncü dönem ise 2008 sonrası çalışmalar için geçerlidir. Burada da çalışılan her 360 gün için oran %2 olarak belirlenmiştir.
Görüldüğü üzere ABO, her üç dönemde biraz daha aşağıya çekilmiştir. Bu sebeple ABO, emekli maaşı hesaplamasında en önemli faktördür. Sadece bu kadar da değil; ülkedeki enflasyon, TÜFE oranı, ülkenin büyüme katsayısı ve çalışırken kesilen primlerin dayanağı olan ücretiniz de emekli maaşınızın belirlenmesinde önemli yer teşkil etmektedir.
K, S, Ş HARFİ OLAN YANDI!
Emeklilik dilekçesi vermeden önce, bir sigortalının kendi prim günlerini ve kazançlarını optimize etmesi için hangi "altın kurallara" dikkat etmesi gerekir?
Emin Yılmaz: Emekli maaşı kendi içinde aktüeryal bir hesaplamaya tabi olduğu için mutlaka emeklilik zamanınız gelmeden önce SGK ile iletişime geçmenizi veya bir Sosyal Güvenlik Müşavirinden destek almanızı tavsiye ederim. Çünkü atacağınız yanlış bir adım sizi maddi ve zaman açısından kayba uğratabilir.
Bir iki örnek verecek olursak; e-Devlet vasıtasıyla hizmet dökümünüze ulaşın. Oradaki hizmet günlerinizin yanında K (Kontrollü), S (Sahte), Ş (Şüpheli) gibi kısaltmalar var mı, bunu kontrol edin.
Sosyal güvenlik hukukunda her yıl 360 gün, her ay ise 30 gün olarak hesaba alınır. Burada da aynı ayda iki defa 30 gün olup olmadığını kontrol edin ve bunları hesaptan çıkarın.
1261 GÜN KURALINA DİKKAT
Özellikle 2008 öncesi ilk işe girişlerde son 7 yıldaki 2520 günde uygulanan 1261 gün kuralına dikkat edin. Yani çalışma hayatınızın bir döneminde SSK’lı, bir döneminde Bağ-Kur’lu iseniz, ki ikisinin de emeklilik şartları birbirinden farklıdır, buna dikkat etmelisiniz.
Hizmet dökümünde brüt-net ilişkisi dediğimiz bir kıstas vardır. Çalışırken aldığınız net ücretleri kabaca 3,5 ile çarpıp ekranda gördüğünüz rakamlarla teyit edin. Bu yolla eksik bildirim veya eksik ödeme olup olmadığını tespit edebilirsiniz.
Eğer prim günleriniz eksik ise borçlanma yöntemiyle bunların bedelini ödeyerek karşılığını alabileceğinizi unutmayın. Örneğin kadınlarda doğum, erkeklerde askerlik borçlanması gibi yaklaşık 15 farklı borçlanma yöntemi olduğunu bilin.
Emeklilik planlamasını yaparak zamanı iyi belirlemek gerekir. Çünkü her dönem karşımıza çıkan “Bu sene mi emekli olayım, gelecek sene mi?” sorusunda kazanç-kayıp tablosunu oluşturmak gerekir. Eğer düşen bir enflasyon ortamı varsa emeklilik dilekçesinin hemen verilmesini tavsiye ediyorum. Diğer taraftan emekli olurken kıdem tazminatı hakkınız da bulunduğundan dolayı, bazı dönemlerde gelecek yıl emekli olmak daha avantajlı olabilmektedir. Bunlar sadece bazı örneklerdir. Bu yüzden bir Sosyal Güvenlik Müşavirine danışmanız sizi kazançlı çıkaracaktır.
Emekli aylığını maksimize etmek isteyen bir çalışan, prim gün sayısı ile prime esas kazanç (tavan/taban) dengesini nasıl kurmalıdır?
Emin Yılmaz: Primleriniz emekli maaşının belirlenmesinde en önemli faktördür. Burada asgari ücret ve yeni düzenlemeler doğrultusunda bunun 9 katına kadar yasal bildirim imkânı mevcuttur.
Kısaca; asgari ücret üzerinden çalışmalarınız varsa, bugünkü şartlarda hazine destekli yaklaşık 20 bin TL seviyelerinde bir emekli maaşına talim edersiniz. Ancak tavan dediğimiz en üst rakamdan prim ödemeleriniz varsa, 100 bin TL’ye varan emekli maaşı alma imkânınız mevcuttur.
Burada da borçlanma yöntemini kullanarak emekli maaşınızı artırma yolunuzun olduğunu bilmeniz gerekmektedir. O yüzden primlerinize sahip çıkmanızı tavsiye ederim. Çalışırken işveren bir kısmını elden, bir kısmını banka hesabınıza yatırıyorsa emekli maaşınızdan çalındığını bilmeniz gerekir. Eğer emekli olmadan uzun yıllar öncesinde bu planlamayı yaparsanız her zaman daha kârlı olacaktır.
"Bakmakla yükümlü eş, çocuk, ana-baba" detayı aylık bağlama oranını ne kadar artırır?
Emin Yılmaz: Emeklilik dönemi geldiğinde bakmakla yükümlü olduğunuz eş, çocuk, anne veya babanız varsa emekli maaşınıza müspet yönde artış sağlayacaktır. Kabaca %5 oranında bir artış olabileceğini söyleyebiliriz.
Emekli olmayı planlayan bir kişi, e-Devlet üzerinden sorgulama yaparken hangi verileri baz almalı?
Emin Yılmaz: Çalışma hayatınızın bir döneminde kamu, bir döneminde özel sektör veya şirket ortaklığı, esnaflık gibi farklı statülerde çalıştıysanız her birinde farklı detaylar devreye girmektedir. Burada sigorta başlangıcınız, hizmet günleriniz, yatırılan primleriniz ve yaş kriteriniz büyük önem teşkil etmektedir.
