Yaz aylarının en can sıkıcı sorunlarından biri olan sivrisinekler, herkesi aynı şekilde hedef almıyor. Aynı ortamda bulunan kişilerden biri art arda ısırılırken, diğeri neredeyse hiç etkilenmeyebiliyor. Uzun yıllardır "tatlı kana sahip olmak" gibi inanışlarla açıklanmaya çalışılan bu durumun arkasında ise çok daha karmaşık biyolojik mekanizmalar bulunuyor.
Bilim insanlarına göre sivrisinekler insanları rastgele seçmiyor. Yaklaşık 10 metre uzaklıktan itibaren nefesimiz, vücudumuzun yaydığı ısı ve cildimizin salgıladığı kimyasal bileşenleri algılayarak avlarını belirliyor. Özellikle yalnızca dişi sivrisinekler insan kanıyla besleniyor. Bunun nedeni, yumurtalarının gelişimi için gerekli proteini kandan sağlamaları.
Karbondioksit ilk işaret
Sivrisineklerin en önemli yön bulma araçlarından biri insanların nefes verirken ve ciltlerinden yaydığı karbondioksit. Yetişkinler çocuklara kıyasla daha fazla karbondioksit ürettiği için sivrisinekler tarafından daha kolay fark ediliyor. Aynı nedenle kuru buz veya karbondioksit tüpleri de sivrisinek tuzaklarında etkili şekilde kullanılabiliyor.
İskoçya'daki Glasgow Üniversitesi'nden tıbbi entomoloji profesörü Heather Ferguson, aynı ortamda bulunan dört kişiden birinin sivrisineklerin yaklaşık yüzde 90'ını üzerine çekebildiğini belirtiyor.
Vücut ısısı da etkili
Araştırmalar, sivrisineklerin sıcaklık ve nem artışına da duyarlı olduğunu ortaya koyuyor. Bu nedenle hamile kadınlar, hamile olmayanlara göre yaklaşık iki kat daha fazla sivrisinek çekebiliyor. Hamilelik sırasında artan metabolizma hem daha fazla karbondioksit üretimine hem de daha yüksek vücut sıcaklığına yol açıyor.
Egzersiz yapan kişiler de benzer şekilde geçici olarak daha cazip hale geliyor. Fiziksel aktivite sırasında yükselen metabolizma, artan terleme ve vücut ısısı sivrisineklerin dikkatini çekiyor. Daha iri yapılı bireyler de daha fazla ısı ve karbondioksit ürettikleri için daha sık hedef olabiliyor.
Asıl belirleyici cilt kokusu
Uzmanlara göre sivrisineklerin son aşamadaki tercihinde en önemli unsur ise cildimizin kokusu. Durham Üniversitesi'nden halk sağlığı entomoloğu Steve Lindsay, sivrisineklerin "tatlı kan" efsanesinden ziyade insanların kendine özgü cilt kokusuna tepki verdiğini söylüyor.
İnsan cildinde yaşayan bakteriler, yağ asitleri ve diğer maddeleri parçalayarak uçucu organik bileşikler oluşturuyor. Bu kimyasallar havaya karışıyor ve sivrisinekler tarafından kolaylıkla algılanabiliyor. İnsan cildinde 500'den fazla farklı uçucu organik bileşik bulunduğu belirtiliyor.
ABD'deki Rockefeller Üniversitesi'nin 64 kişi üzerinde yürüttüğü araştırmada, katılımcıların altı saat boyunca giydiği naylon kumaşlar kullanılarak cilt kokuları analiz edildi. Sivrisinekler, karboksilik asit düzeyi daha yüksek olan kişilerin kokusunu belirgin biçimde daha fazla tercih etti. Araştırmada en çekici bulunan kişinin, en az tercih edilen kişiye göre yaklaşık 100 kat daha fazla sivrisinek çektiği görüldü. Bilim insanları bu eğilimin yıllar içinde ve yaşam tarzındaki değişikliklere rağmen büyük ölçüde sabit kaldığını belirtiyor.
Genetik de rol oynuyor
Araştırmalar yalnızca cilt kokusunun değil, genetik faktörlerin de etkili olduğunu gösteriyor. Tek yumurta ikizlerinin sivrisinekler tarafından benzer düzeyde tercih edilirken, çift yumurta ikizlerinde bu durumun farklılık göstermesi, bazı çekicilik özelliklerinin kalıtsal olabileceğine işaret ediyor.
Ayrıca herkes sivrisinek ısırıklarına aynı tepkiyi vermiyor. Bağışıklık sistemiyle ilişkili genlerin, ısırık sonrası oluşan şişlik ve kaşıntının şiddetini etkileyebildiği belirtiliyor. Bu nedenle bazı kişiler daha fazla ısırıldığını düşünse de aslında daha güçlü alerjik reaksiyon gösterdikleri için bunu daha yoğun hissedebiliyor.
Korunmanın en etkili yolu
Uzmanlar, sarımsak tüketmenin veya B vitamini takviyesi almanın sivrisinekleri uzaklaştırdığı yönündeki yaygın inanışı destekleyen güçlü bilimsel kanıt bulunmadığını vurguluyor.
Buna karşılık DEET, pikaridin veya PMD içeren sivrisinek kovucuların etkili olduğu belirtiliyor. Uzun kollu, mümkünse böcek ilacıyla işlem görmüş kıyafetler giymek ve terleme ya da zamanla etkisi azalan kovucuları düzenli aralıklarla yeniden uygulamak da önerilen korunma yöntemleri arasında yer alıyor.
Bilim insanları, bazı kişilerin biyolojik olarak sivrisinekler için daha cazip hedefler olduğunu kabul etse de, hiç kimsenin tamamen güvende olmadığını vurguluyor. Bu nedenle, "Beni sivrisinek ısırmıyor" düşüncesiyle korunma önlemlerini ihmal etmemek gerektiğinin altı çiziliyor.
