Bazıları bir insanın hayatının Dünya Kupalarıyla ölçülebileceğini söyler. Dört yılda bir gelen turnuvalar, çocukluk anılarından gençlik yıllarına ve yetişkinliğe uzanan bir zaman çizelgesi oluşturur. Sevilen takımlar, hayranlık duyulan futbolcular ve onların üzerinde görülen unutulmaz formalar da bu hafızanın bir parçasıdır.
BBC Sport’un derlemesinde, yalnızca tasarımlarıyla değil, taşıdıkları hikâyeler ve sahadaki unutulmaz anlarla da öne çıkan Dünya Kupası formaları bir araya getirildi.
2018 Dünya Kupası’nda büyük ilgi gören Nijerya formalarının yanı sıra turnuvayı şampiyon tamamlayan Fransa’nın formalarını da tasarlayan Matthew Wolff’a göre, bir formanın ikonik hale gelmesinde yalnızca tasarım değil, onunla özdeşleşen anılar da belirleyici oluyor.
Wolff, en sevdiği formaların çoğunun çocukluk yıllarına denk gelen 1990’lar ve 2000’lerin başından olduğunu belirtiyor. Meksika’nın 1998, ABD’nin 1994, Almanya’nın 1990 ve 1994, Japonya’nın 1998 formaları ile Kamerun’un 2002’de kullandığı kolsuz tasarım, Wolff’un hafızasında özel bir yere sahip.
Wolff’a göre günümüzde tek bir formanın gerçekten ikonik hale gelmesi daha zor. Kulüpler ve milli takımlar için çok daha fazla sayıda forma üretilmesi, pazarın doygunluğa ulaşmasına yol açıyor. Milli kimliklerin ve kültürel öğelerin tasarımlara yansıtılması ilham verici olsa da bu durum aynı zamanda tüketim alışkanlıkları ve ürün döngülerinin hızı hakkında da soru işaretleri yaratıyor.
Dünya Kupası tarihinin en ikonik 10 forması
BBC Sport’un sıralamasında her Dünya Kupası’ndan ve her ülkeden yalnızca bir forma seçildi.
Kamerun’un bu forması teknik olarak Dünya Kupası’nda hiç kullanılmadı. Ancak onu unutulmaz yapan da tam olarak bu oldu.
Kamerun Milli Takımı, 2002 Afrika Uluslar Kupası’nda kolsuz bir forma giymişti. Tasarım büyük ilgi gördü ancak FIFA, Japonya ve Güney Kore’de düzenlenen Dünya Kupası öncesinde formaya müdahale etti.
Eski Kamerunlu futbolcu Eric Djemba-Djemba, BBC Sport Africa’ya yaptığı açıklamada Afrika’daki herkesin o formayı giymek istediğini söylemişti.
Aynı yaz tenisçi Serena Williams da Fransa Açık’ta yasaklanan Kamerun formasından esinlenen bir kıyafet giymişti.
FIFA’nın talebi üzerine Puma, Dünya Kupası için tasarıma kol eklemek zorunda kaldı. Kamerun’un forma tasarımcıları ile FIFA arasındaki gerilim bununla da sınırlı kalmadı. İki yıl sonra forma ve şortun tek parça halinde tasarlandığı bir model de FIFA tarafından yasaklandı.
İngiltere’nin kırmızı forması, ülkenin futbol tarihindeki en önemli başarıyı temsil ediyor.
1966 Dünya Kupası finalinde Wembley’de giyilen forma; Geoff Hurst’ün hat-tricki, çizgiyi geçip geçmediği yıllarca tartışılan gol ve Bobby Moore’un Jules Rimet Kupası’nı takım arkadaşlarının omuzlarında kaldırdığı görüntüyle özdeşleşti.
İngiltere’nin 1982 ve 1990 formaları da güçlü adaylar arasında yer alsa da ülkenin listedeki tek temsilcisinin 1966 forması olması kaçınılmazdı.
Fransa’nın 1982 Dünya Kupası’nda giydiği forma, turnuva tarihinin en dramatik maçlarından biriyle hatırlanıyor.
Fransa kaptanı Michel Platini, Batı Almanya’ya karşı oynanan yarı finali daha sonra kariyerinin en etkileyici maçı olarak tanımlamıştı.
Kaleci Harald Schumacher’in Patrick Battiston’a yaptığı sert müdahale, uzatmalar sonunda gelen 3-3’lük beraberlik ve Dünya Kupası tarihinin ilk penaltı atışları bu maçın hafızalara kazınmasını sağladı.
Fransa ise Sevilla’nın bunaltıcı sıcağında sade ama etkileyici iç saha formasıyla turnuvanın en şık takımlarından biri olarak öne çıktı.
Johan Cruyff, Hollanda’nın “Total Futbol” devriminin simgesiydi. Ajax ile üç Avrupa Kupası kazanan ve iki kez Ballon d’Or’a layık görülen Cruyff, 1974 Dünya Kupası’na geldiğinde kariyerinin en büyük anlarından birini yaşamaya hazırlanıyordu.
İsveç maçında futbol tarihine geçen “Cruyff dönüşü” hareketini yapan yıldız oyuncu, takım arkadaşlarından farklı bir forma giyiyordu.
Diğer oyuncuların formalarında Adidas’ın üç çizgisi bulunurken, Cruyff’un formasında yalnızca iki çizgi vardı. Bunun nedeni Cruyff’un Puma ile sözleşmesinin bulunması ve Adidas ürünlerini giymeyi reddetmesiydi.
Cruyff, otobiyografisinde Hollanda Futbol Federasyonu’nun Adidas ile anlaşma yaptığını ancak oyunculara danışmadığını anlatmış, formanın federasyona ait olabileceğini ancak içinden çıkan başın kendisine ait olduğunu söylediğini aktarmıştı.
Davor Suker’in omzundan aşağıya doğru uzanan kırmızı-beyaz kareler, Hırvatistan’ın futbol kimliğinin en güçlü sembollerinden biri haline geldi.
Ülkenin armasından esinlenen desen, Hırvatistan’ı sahada anında tanınabilir kıldı.
Hırvatistan, bağımsızlığını ilan etmesinden yalnızca yedi yıl sonra ilk kez Dünya Kupası’nda mücadele etti. Suker’in yanı sıra Robert Jarni, Zvonimir Boban ve Robert Prosinecki gibi futbolcuların yer aldığı kadro yarı finale kadar yükseldi.
Ev sahibi Fransa’ya karşı öne geçen Hırvatistan, Lilian Thuram’ın golleriyle mağlup oldu. Ardından Hollanda’yı yenerek turnuvayı üçüncü sırada tamamladı.
Nijerya’nın 2018 Dünya Kupası forması, sahadaki başarıdan bağımsız olarak kısa sürede küresel bir fenomene dönüştü.
Forma için üç milyon ön sipariş verildi. Satışa çıktığı gün Londra’daki Nike mağazasının önünde uzun kuyruklar oluştu.
Tasarımcı Matthew Wolff, formanın Nijerya’nın geçmiş tasarımlarından ilham aldığını söylüyor. 2002 formasındaki parlak yeşil tonun yeniden kullanıldığını, 1994-95 dönemindeki tasarımlardan da esinlenildiğini belirtiyor.
Wolff’a göre amaç sıfırdan yeni bir şey yaratmak değil, Nijerya’nın futbol kimliğinde zaten var olan unsurları yeniden yorumlamaktı.
Formanın başarısında zamanlama da etkili oldu. Nijerya o dönemde moda, müzik, şiir, sanat ve sinema alanlarında uluslararası görünürlüğünü artırmıştı. Forma da bu kültürel yükselişin ortasında geniş kitlelere ulaştı.
Dünya futbolunda tek bir renkle bu kadar güçlü biçimde özdeşleşen başka bir ülke bulmak zor.
Brezilya’nın 1970 Dünya Kupası’nda giydiği kanarya sarısı forma, arşiv görüntülerinde bile canlılığını koruyor.
Pele, Carlos Alberto, Rivellino ve Jairzinho gibi yıldızların Meksika güneşi altında giydiği sade sarı forma, Dünya Kupası tarihinin en güçlü sembollerinden biri haline geldi.
Brezilya’nın finalde İtalya’yı mağlup ettiği görüntüler her turnuva öncesinde yeniden hatırlanırken, forma da bu futbol mirasının ayrılmaz bir parçası olarak öne çıkıyor.
ABD’nin 1994 Dünya Kupası’na ev sahipliği yapması, futbol dünyasında başlangıçta kuşkuyla karşılanmıştı.
O dönemde ülkenin profesyonel futbol kültürünün yeterince gelişmediğini düşünenler, ABD’nin turnuvadaki performansına temkinli yaklaşıyordu.
Adidas’ın tasarladığı deplasman forması açıklandığında oyuncular da şaşkınlık yaşadı. Soluk denim görünümünün üzerine yerleştirilen büyük yıldızlar, Amerikan kültürünü açık biçimde yansıtıyordu ancak futbol forması açısından oldukça cesur bir seçimdi.
Takım, turnuvada son 16 turuna yükseldi ve daha sonra şampiyon olacak Brezilya’ya elendi.
Başlangıçta alay konusu olmasından endişe edilen forma, yıllar içinde hem oyuncular hem de taraftarlar tarafından sevilen ikonik bir tasarıma dönüştü.
Arjantin’in 1986 Dünya Kupası çeyrek finalinde İngiltere’yi mağlup ettiği maç, futbol tarihinin en ünlü iki golüne sahne oldu.
Diego Maradona önce “Tanrı’nın eli” olarak anılan golü attı, ardından kendi yarı sahasından başlayan olağanüstü driplingiyle futbol tarihinin en unutulmaz gollerinden birine imza attı.
Ancak Arjantin’in o gün giydiği formanın hikâyesi de en az maç kadar dikkat çekiciydi.
FIFA, İngiltere’nin beyaz formasıyla karışıklık yaşanmaması için Arjantin’in koyu mavi deplasman formasını giymesini istedi. Ancak oyuncular, Uruguay maçında kullanılan bu formanın Meksika sıcağında ağır ve bunaltıcı olduğunu söylemişti.
Forma üreticisi Le Coq Sportif’in alternatif hazırlayamaması üzerine teknik direktör Carlos Bilardo’nun ekibinden Meksiko’daki Tepito semtinde yeni formalar bulmasını istediği anlatılıyor.
Getirilen tasarımlar arasından son kararı Maradona verdi. Forma görevlileri, İngiltere maçından önceki 24 saat boyunca formalara numara ve arma dikti.
Maradona’nın maçta giydiği ve İngiliz futbolcu Steve Hodge ile değiştirdiği forma, 36 yıl sonra düzenlenen açık artırmada 7,1 milyon sterline satıldı.
Listenin zirvesinde Dünya Kupası tarihinin en çok aranan ve en etkili tasarımlarından biri yer alıyor: Batı Almanya’nın 1990 forması.
Forma kültürü üzerine çalışmalar yapan yazar John Blair’e göre bu tasarım, döneminin sade futbol formalarından belirgin biçimde ayrılıyordu. Takımın turnuvayı kazanması ve tasarımın alışılmış kalıpların dışına çıkması, formanın öncü bir örnek olarak kabul edilmesini sağladı.
Forma ilk kez Euro 1988’de kullanılmıştı. Batı Almanya’nın yarı finalde elenmesinin ardından tasarımın değiştirilmesi gündeme geldi. Ancak teknik direktör Franz Beckenbauer mevcut formanın korunmasını istedi.
Formayı tasarlayan Ina Franzmann, Adidas için tenis kıyafetleri de hazırlıyordu ve futbol tutkunu değildi. Ondan milli takım forması için küçük bir devrim yaratması istenmişti.
Adidas’ın kurucusu Adolf Dassler’in oğlu Horst Dassler, formaya renk katılması fikrini ortaya attı. Bunun üzerine Alman bayrağındaki renkler tasarımın merkezine yerleştirildi.
Horst Dassler, Batı Almanya’nın 1990 Dünya Kupası’nı kazanmasını göremeden 1987’de hayatını kaybetti. Ancak forma, Italia 90’da kupaya uzanan takımın simgesi oldu.
Franzmann’a göre tasarımın gerçek değeri yıllar sonra daha iyi anlaşıldı. Bugün koleksiyonerlerin en çok ilgi gösterdiği futbol formalarından biri olan Batı Almanya’nın 1990 forması, Dünya Kupası tarihinin en ikonik tasarımları arasında ilk sırada yer alıyor.
