ABD ile İran arasında savaşı sona erdirmeyi hedefleyen 14 maddelik mutabakat yürürlüğe girdi. ABD Başkanı Donald Trump’ın, Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron’un Paris’te Versay Sarayı’nda verdiği akşam yemeği öncesinde İran anlaşmasını fiziki olarak imzaladığı bildirildi. G7 liderlerinin, Trump’ın belgeyi imzalamasının ardından kendisini alkışladığı aktarıldı.
Aynı mutabakat metninin İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan tarafından da imzalanmasıyla anlaşma yürürlüğe girdi.
Mutabakatın daha önce cuma günü İsviçre’de imzalanması bekleniyordu. Ancak tarafların, özellikle Hürmüz Boğazı’nın daha erken açılması amacıyla takvimi öne çektiği belirtildi.
14 MADDELİK MUTABAKAT KAMUOYUNA YANSIDI
Beyaz Saray’ın kamuoyuna aktardığı 14 maddelik mutabakat metni, ABD ile İran arasında savaşın durdurulması, Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılması, yaptırımların kaldırılması, İran’ın dondurulmuş varlıklarına erişimi, nükleer programın geleceği ve nihai anlaşmanın Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi kararıyla desteklenmesi gibi kritik başlıkları içeriyor.
Metne göre ABD ve İran, mevcut savaş kapsamındaki müttefikleriyle birlikte tüm cephelerde askeri operasyonların derhal ve kalıcı biçimde sona erdiğini ilan ediyor. Bu kapsamın Lübnan’ı da içerdiği belirtiliyor.
Taraflar ayrıca birbirlerine karşı savaş ya da askeri operasyon başlatmama, güç kullanma tehdidinden kaçınma ve birbirlerinin egemenliği ile toprak bütünlüğüne saygı gösterme taahhüdünde bulunuyor.
60 GÜNLÜK NİHAİ ANLAŞMA SÜRECİ
Mutabakata göre ABD ve İran, en fazla 60 gün içinde nihai anlaşmaya ulaşmayı hedefliyor. Bu süre tarafların karşılıklı rızasıyla uzatılabilecek.
Nihai anlaşma sürecinde İran’ın nükleer programı, zenginleştirilmiş uranyum stokunun akıbeti, yaptırımların kaldırılma takvimi, ABD askeri varlığının bölgeden çekilmesi ve Hürmüz Boğazı’nın gelecekteki yönetimi ele alınacak.
Mutabakat, nihai anlaşmanın Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi tarafından bağlayıcı bir kararla onaylanmasını da öngörüyor.
ABD ABLUKAYI KALDIRACAK
Metnin en kritik maddelerinden biri, ABD’nin İran’a yönelik deniz ablukasını kaldırmasına ilişkin oldu.
Buna göre Washington, mutabakatın imzalanmasının hemen ardından İran’a yönelik deniz ablukasının ve deniz trafiğini engelleyen uygulamaların kaldırılmasına başlayacak. Ablukanın en geç 30 gün içinde tamamen sona erdirilmesi öngörülüyor.
ABD ayrıca nihai anlaşmanın ardından 30 gün içinde askeri güçlerini İran yakınlarından çekmeyi taahhüt ediyor.
HÜRMÜZ BOĞAZI TİCARİ GEMİLERE AÇILIYOR
Mutabakatın beşinci maddesi, küresel enerji ticareti açısından kritik öneme sahip Hürmüz Boğazı’na ayrıldı.
İran, Basra Körfezi ile Umman Denizi arasında ticari gemilerin güvenli geçişi için düzenleme yapmayı kabul etti. Metne göre ticari gemiler, 60 gün boyunca herhangi bir ücret ödemeden geçiş yapabilecek.
Boğazdaki teknik ve askeri engellerin kaldırılması, mayın temizliği ve geçiş güvenliğinin sağlanmasıyla ticari trafiğin 30 gün içinde yeniden başlaması hedefleniyor.
İran’ın ayrıca Umman ile görüşerek Hürmüz Boğazı’nın gelecekteki yönetimi ve denizcilik hizmetlerine ilişkin bir çerçeve oluşturacağı, bu sürecin Körfez’e kıyısı olan diğer ülkelerle de uluslararası hukuk temelinde ele alınacağı belirtildi.
İRAN İÇİN 300 MİLYAR DOLARLIK YENİDEN İNŞA PLANI
Mutabakat, İran’ın savaş sonrası ekonomik toparlanmasına ilişkin kapsamlı bir finansman planını da içeriyor.
ABD, bölgesel ortaklarıyla birlikte İran’ın yeniden inşası ve ekonomik kalkınması için en az 300 milyar dolarlık bir plan geliştirmeyi taahhüt ediyor. Bu planın nihai anlaşmanın parçası olarak 60 gün içinde netleştirilmesi bekleniyor.
Metne göre söz konusu finansal işlemler için gerekli lisans, muafiyet ve izinler ABD tarafından sağlanacak.
YAPTIRIMLARIN KALDIRILMASI TAKVİME BAĞLANACAK
Mutabakatın yedinci maddesi, İran’a yönelik yaptırımlara ilişkin en kapsamlı bölümlerden biri olarak öne çıkıyor.
ABD, nihai anlaşmanın parçası olarak İran’a yönelik tüm yaptırımların kaldırılması için takvim oluşturmayı kabul ediyor. Bu kapsamda Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi kararları, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı Yönetim Kurulu kararları ve ABD’nin birincil ve ikincil yaptırımlarının ele alınacağı belirtiliyor.
Taraflar, yaptırımların kaldırılması konusunun nihai müzakerelerde öncelikli başlıklardan biri olacağını kabul ediyor.
İRAN NÜKLEER SİLAH GELİŞTİRMEYECEĞİNİ TEYİT ETTİ
Mutabakatın nükleer programla ilgili bölümünde İran, nükleer silah edinmeyeceğini ve geliştirmeyeceğini yeniden teyit etti.
ABD ve İran, zenginleştirilmiş nükleer materyal stokunun akıbetini karşılıklı olarak üzerinde uzlaşılacak bir mekanizmayla çözmeyi kabul etti. Metinde, en azından stokların Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı denetiminde yerinde seyreltilmesi seçeneği yer alıyor.
Taraflar ayrıca İran’ın nükleer ihtiyaçları, zenginleştirme faaliyetleri ve ilgili diğer konuları müzakere etmeyi kabul etti.
NİHAİ ANLAŞMAYA KADAR STATÜKO KORUNACAK
Mutabakata göre nihai anlaşmaya varılana kadar taraflar mevcut durumu koruyacak.
İran nükleer programındaki mevcut statükoyu sürdürecek. ABD ise bu süreçte yeni yaptırım uygulamayacak ve bölgeye ilave askeri güç konuşlandırmayacak.
Bu madde, 60 günlük müzakere döneminde anlaşmanın bozulmasını önlemeyi amaçlayan güven artırıcı başlıklar arasında görülüyor.
İRAN PETROLÜNE MUAFİYET
ABD, mutabakatın imzalanmasının hemen ardından İran ham petrolü, petrol ürünleri ve türevlerinin ihracatı için muafiyetler yayımlamayı taahhüt etti.
Bu muafiyetler, bankacılık işlemleri, sigorta, taşımacılık ve ilgili hizmetleri de kapsayacak.
Bu adım, İran ekonomisine kısa vadede nefes aldıracak en önemli başlıklardan biri olarak değerlendiriliyor.
DONDURULMUŞ FONLAR KULLANIMA AÇILACAK
Mutabakata göre ABD, İran’ın dondurulmuş ya da kullanımı kısıtlanmış fon ve varlıklarının mutabakatın uygulanmasıyla birlikte tamamen kullanılabilir hale getirilmesini sağlayacak.
Bu fonların serbest bırakılmasına ilişkin teknik prosedürler, müzakereler sırasında ABD ve İran tarafından karşılıklı olarak belirlenecek.
Metinde, bu kaynakların İran Merkez Bankası tarafından belirlenen nihai yararlanıcılara ödeme yapılması için kullanılabileceği ifade ediliyor.
UYGULAMA İÇİN İZLEME MEKANİZMASI
Anlaşmanın uygulanmasını denetlemek üzere bir izleme mekanizması kurulacak.
Bu mekanizma, hem mevcut mutabakatın uygulanmasını hem de ileride yapılacak nihai anlaşmaya uyumu takip edecek.
Taraflar, özellikle askeri operasyonların durdurulması, ablukanın kaldırılması, Hürmüz Boğazı’nda güvenli geçiş, petrol muafiyetleri ve dondurulmuş varlıkların kullanıma açılması gibi maddelerin uygulanmasının ardından nihai anlaşma müzakerelerine başlayacak.
İŞTE MUTABAKATIN 14 MADDESİ
1. Ateşkes ve askeri operasyonların sona erdirilmesi
ABD ve İran, müttefikleriyle birlikte tüm cephelerde askeri operasyonların derhal ve kalıcı biçimde sona erdiğini ilan ediyor.
2. Güç kullanmama ve egemenliğe saygı
Taraflar birbirlerine karşı savaş ya da askeri operasyon başlatmamayı, güç kullanma tehdidinden kaçınmayı ve karşılıklı egemenlik ile toprak bütünlüğüne saygı göstermeyi taahhüt ediyor.
3. Nihai anlaşma için 60 günlük müzakere süreci
ABD ve İran, en fazla 60 gün içinde kapsamlı bir nihai anlaşmaya ulaşmak için müzakereleri sürdürmeyi kabul ediyor.
4. ABD’nin deniz ablukasını kaldırması
Washington, İran’a yönelik deniz ablukasını ve deniz trafiğini engelleyen uygulamaları kaldırmaya başlayacak. Sürecin en geç 30 gün içinde tamamlanması hedefleniyor.
5. Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılması
İran, ticari gemilerin güvenli geçişini sağlayacak. Ticari gemiler 60 gün boyunca ücret ödemeden geçiş yapabilecek.
6. İran’ın yeniden inşası için ekonomik destek
ABD ve bölgesel ortakları, İran’ın yeniden inşası ve ekonomik kalkınması için en az 300 milyar dolarlık bir plan hazırlayacak.
7. Yaptırımların kaldırılması için takvim oluşturulması
Taraflar, İran’a yönelik BM, UAEA ve ABD kaynaklı yaptırımların kaldırılmasına ilişkin bir yol haritası üzerinde çalışacak.
8. İran’ın nükleer silah geliştirmeme taahhüdü
İran, nükleer silah edinmeyeceğini ve geliştirmeyeceğini yeniden teyit ediyor.
9. Zenginleştirilmiş uranyum stoklarının geleceği
Taraflar, İran’ın zenginleştirilmiş nükleer materyal stoklarının akıbetini karşılıklı uzlaşıyla belirleyecek.
10. Nihai anlaşmaya kadar mevcut durumun korunması
İran nükleer faaliyetlerinde mevcut statükoyu koruyacak, ABD ise yeni yaptırımlar uygulamayacak ve bölgeye ilave askeri güç göndermeyecek.
11. İran petrol ihracatına muafiyet sağlanması
ABD, İran petrolü ve petrol ürünlerinin ihracatı için gerekli muafiyetleri yayımlayacak.
12. Dondurulmuş İran varlıklarının serbest bırakılması
İran’ın dondurulmuş ya da erişimi kısıtlanmış fonlarının yeniden kullanılabilir hale getirilmesi sağlanacak.
13. İzleme ve denetim mekanizması kurulması
Mutabakatın uygulanmasını ve ileride yapılacak nihai anlaşmaya uyumu takip edecek ortak bir izleme mekanizması oluşturulacak.
14. Nihai anlaşmanın BM Güvenlik Konseyi tarafından desteklenmesi
Taraflar, ortaya çıkacak nihai anlaşmanın Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi tarafından bağlayıcı bir kararla onaylanmasını hedefliyor.
İSVİÇRE GÖRÜŞMESİ YİNE YAPILACAK
Mutabakatın imzalanmasına rağmen ABD ve İran heyetlerinin cuma günü İsviçre’de bir araya gelmesi bekleniyor.
Görüşmelerde, özellikle İran’ın nükleer programı ve nihai anlaşmanın kapsamı ele alınacak.
ABD heyetine Başkan Yardımcısı JD Vance’in, İran heyetine ise Meclis Başkanı Muhammed Bakır Kalibaf’ın başkanlık etmesi bekleniyor.
TARİHİ EŞİK AMA ZORLU SÜREÇ
ABD-İran mutabakatının yürürlüğe girmesi, Körfez’de savaşı sona erdirme yönünde en somut adım olarak değerlendiriliyor.
Ancak anlaşmanın kalıcı barışa dönüşmesi, 60 günlük süreçte nükleer program, yaptırımlar, Hürmüz Boğazı’nın geleceği, İran’ın ekonomik toparlanması ve bölgesel güvenlik başlıklarında bağlayıcı bir nihai metnin ortaya çıkmasına bağlı olacak.
Mutabakat, ilk aşamada çatışmaların durması, enerji trafiğinin yeniden başlaması ve diplomasiye alan açılması açısından kritik önem taşıyor.
