EVRİM KÜÇÜK
Jeopolitik gerilimler, ticaret savaşları ve yüksek faiz döneminin ardından küresel emtia piyasaları şimdi de doğanın en güçlü iklim olaylarından biriyle karşı karşıya. ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi’nin (NOAA) Pasifik Okyanusu’nda El Nino’nun yeniden oluştuğunu açıklaması ve bunun 2027’ye kadar “Süper El Nino”ya dönüşme olasılığını yüzde 63 olarak duyurması, tarımdan madenciliğe kadar uzanan geniş bir emtia zincirinde yeni fiyat risklerini gündeme taşıdı.
Tarımsal üretim haritasını değiştiriyor
El Nino, iki ila yedi yılda bir ortaya çıkan ve Pasifik Okyanusu’nun doğusunda deniz yüzeyi sıcaklıklarının yükselmesiyle başlayan doğal bir iklim olayı. Ancak etkileri yalnızca okyanuslarla sınırlı kalmıyor. Güneydoğu Asya ve Avustralya’da kuraklık, Güney Amerika’nın bazı bölgelerinde ise aşırı yağışlara yol açan bu sistem, dünyanın tarımsal üretim haritasını adeta yeniden şekillendiriyor. Bir bölgede kuraklık nedeniyle arz daralırken başka bir ülkede yağışların artması üretimi destekleyebiliyor. Bu nedenle önümüzdeki dönemde kazananlar ve kaybedenler aynı anda ortaya çıkacak.
Emtia yatırımcısı yağmurları takip edecek
Hava koşulları emtiada yeniden fiyatlamanın merkezine oturuyor. Yatırımcılar için soru artık yalnızca “hangi ülke ne kadar üretim yapacak” değil; hangi bölgede yağmur yağacak, hangi bölgede kuraklık yaşanacak sorusu haline geliyor. Geçmiş güçlü El Niño dönemlerinde özellikle tropikal tarım ürünlerinde görülen sert fiyat hareketleri, piyasalara önemli ipuçları veriyor. 2023-2024 El Nino’sunun ardından kakao fiyatlarının ton başına 12 bin doların üzerine çıkarak tarihi rekor kırması, iklim kaynaklı arz şoklarının emtia piyasalarında ne kadar büyük dalgalanmalar yaratabileceğini gösterdi. Benzer riskler bugün kahveden şekere, palm yağından pirince kadar birçok ürün için yeniden masada bulunuyor.
Hangi tarım ürünleri El Nino’ya hazırlanıyor?
■ KAKAO: En kırılgan piyasa yine Batı Afrika
Geçmiş 55 yıldaki tüm güçlü El Niño dönemlerinde kakao üretimi olumsuz etkilendi. Dünya üretiminin yaklaşık yarısını gerçekleştiren Fildişi Sahili ve Gana'da önce aşırı yağışların mantar hastalıklarını artırması, ardından gelen sıcak ve kuru Harmattan rüzgârlarının çiçek dökümüne yol açması verim üzerinde ciddi baskı oluşturuyor. Son El Nino döneminde yaşanan üretim kaybı kakao fiyatlarını tarihi zirvelere taşımıştı. Yeni bir “Süper El Nino” senaryosu çikolata sanayisi için yeniden maliyet baskısı anlamına geliyor.
■ KAHVE: Vietnam ve Endonezya risk altında
En büyük risk robusta kahvesinde görülüyor. Dünya robusta üretiminin yaklaşık yarısını gerçekleştiren Vietnam ile Endonezya’da yılın ikinci yarısında beklenen kuraklık ve yüksek sıcaklıklar meyve gelişimini olumsuz etkileyebilir. Analistler özellikle 2027 hasadı açısından arz daralması bekliyor. Arabica tarafında ise Brezilya kısa vadede don riskinin azalmasından fayda sağlayabilse de uzun süren sıcaklıklar gelecek sezon üretimini baskılayabilir.
■ ŞEKER: Hindistan ve Tayland kuraklıkla karşı karşıya
El Nino, dünyanın ikinci büyük üreticisi Hindistan ile önemli ihracatçı Tayland’da muson yağışlarını zayıflatıyor. Hindistan’da son 11 yılın en düşük muson yağışlarından biri beklenirken, üretimde yaklaşık 1 milyon tonluk düşüş ihtimali konuşuluyor. Buna karşın dünyanın en büyük ihracatçısı Brezilya’da görülebilecek yağış artışı orta vadede üretimi destekleyebilir.
■ PİRİNÇ: Muson yağmurları belirleyici olacak
Asya’daki pirinç üretimi büyük ölçüde muson yağışlarına bağlı. El Nino’nun Hindistan, Tayland, Vietnam ve Filipinler’de yağışları azaltması halinde sulama sorunları ve verim kayıpları gündeme gelebilir. Bu durum küresel pirinç ticaretinde yeni fiyat dalgalanmalarına neden olabilir.
■ PALM YAĞI: Kuraklık üretimi azaltabilir
Malezya ve Endonezya’daki palm yağı plantasyonları uzun süreli kuraklığa karşı oldukça hassas. Yağışların azalması meyve verimini düşürürken küresel bitkisel yağ piyasasında arzı daraltabilir.
■ SOYA, MISIR VE BUĞDAY: Kazanan Arjantin olabilir
Her tarım ürünü El Nino’dan olumsuz etkilenmiyor. Artan yağışlar Arjantin’de soya fasulyesi, mısır ve buğday üretimini destekleyebilir. Güney Amerika’nın bazı bölgelerindeki üretim artışı, tropikal ürünlerde yaşanabilecek arz kayıplarını kısmen dengeleme potansiyeli taşıyor.
Metallerde de alarm zilleri çalıyor
■ Genel görünüm: Elektrifikasyon nedeniyle zaten düşük stoklarla çalışan metal piyasalarında hava kaynaklı üretim aksamaları fiyat oynaklığını artırabilir.
■ Bakır: Şili’de aşırı yağış, sel ve heyelanlar maden üretimi ile ihracat lojistiğini aksatabilir. Zambiya’da ise hidroelektrik üretiminin düşmesi elektrik kesintileri yoluyla bakır arzını sınırlayabilir.
■ Alüminyum ve çinko: Çin’in Yunnan bölgesindeki hidroelektrik santrallerine bağımlı izabe tesisleri kuraklık nedeniyle üretim kısıntısı riskiyle karşı karşıya bulunuyor.
■ Lityum: Güney Amerika’daki tuz göllerinde yoğun yağışlar üretim süreçlerini yavaşlatabilir.
■ Demir cevheri: Brezilya’nın güneyinde aşırı yağışların liman ve demiryolu taşımacılığını aksatma riski bulunurken, Avustralya’da hava koşullarının daha elverişli seyretmesi üretimi destekleyebilir.
Enerjide yeni risk: elektrik talebi artabilir
El Nino yalnızca tarımı değil enerji piyasalarını da etkiliyor. Asya’da yükselen sıcaklıklar klima kullanımını artırarak elektrik talebini yukarı çekebilir. Aynı dönemde kuraklık nedeniyle hidroelektrik üretiminin azalması, ülkeleri doğal gaz ve termik kömür santrallerine daha fazla yöneltebilir. Bu tablo, özellikle Avrupa’nın kış öncesi depolarını doldurmaya çalıştığı bir dönemde LNG piyasasında rekabeti artırabilir. Asya’nın artan talebi ile Avrupa’nın stok ihtiyacının aynı döneme denk gelmesi, doğal gaz fiyatlarında yukarı yönlü baskıyı güçlendirebilir.
