Ukrayna'nın Gripen savaş uçaklarını hava kuvvetlerinin omurgası yapacağını açıklamasının ardından, İsveç yapımı savaş jeti nihayet tam olarak tasarlandığı rolde test edilmeye hazırlanıyor:
Rusya ile yüzleşmek.
Reuters'ın haberine göre Ukrayna, 90 milyar euroluk Avrupa Birliği kredisinin 2,5 milyar euroluk kısmını 20 adet yeni Gripen E savaş uçağı satın almak için tahsis etti. Ülke ayrıca, Ukrayna şehirlerini korumak için güçlü bir yeni varlık olarak İsveç tarafından bağışlanan 16 eski modeli de teslim almaya hazırlanıyor.
Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenski, geçen hafta Uppsala hava üssünde İsveç Başbakanı Ulf Kristersson ile anlaşmayı imzalarken, "Bu jetlere ihtiyacımız var ve bu bizim için gerçekten Ukrayna adına yeni bir sayfa" ifadelerini kullandı.
Gelecekte 150 yeni uçağa kadar çıkma potansiyeli taşıyan bu anlaşma, Gripen'in bir yıl içinde Rus rakipleriyle karşı karşıya gelmesini sağlayabilir. Bu durum, yetenekleriyle uzun süredir övülen ancak yüksek yoğunluklu bir savaşta hiç denenmemiş bir jet için ilk gerçek muharebe testi anlamına geliyor.
İlk uçuşunu 1988 yılında gerçekleştiren Gripen, aralarında Brezilya ve Güney Afrika'nın da bulunduğu ülkelere satıldı. Şimdiye kadar gözetleme görevleri ve hava polisliği operasyonları yürüten uçaklardan Tayland'a ait olanlar, Kamboçya kuvvetleriyle küçük çaplı çatışmalara girmişti.
Yarbay ve İsveç Savunma Üniversitesi Öğretim Görevlisi Johan Huovinen, "Bu tamamen farklı bir şey olacak; bu uçak aslında karşı karşıya gelmek için tasarlandığı sistemlere, yani Rusya'ya karşı bir test olacak" dedi ve ekledi:
"En nihayetinde bu, İsveç teknolojisinin bir testi olacak."
Gripen savaş uçaklarının özellikleri
Gripens, Lockheed Martin'in F-35'ine kıyasla hayalet (stealth) yeteneklerinden ve menzilden yoksun olsa da bazı kritik avantajlara sahip. Rus saldırısı altındaki bir ülkede faaliyet göstermek üzere tasarlanan bu uçaklar, zorlu koşullarda sağlam bir güvenilirliğe önem veriyor.
İsveç Hava Kuvvetleri Filo Komutanı Robin Arvidsson, tasarımın tüm temel bakımların eldiven giyilerek bile yapılmasına nasıl izin verdiğini aktardı. Mart ayında İzlandu'da filosuyla birlikte NATO hava polisliği görevini yürütürken Reuters'a konuşan Arvidsson, "Kışın arazide olduğunuzda bu gibi küçük detaylar çok şey fark ettiriyor" dedi.
F-35 gibi uçaklar bir hava üssünün veya uçak gemisinin nispi güvenliğinden faaliyet göstermek üzere tasarlanmışken, Gripen'lar her düz yola iniş yapıp kalkabilir; bu da onların dağıtılabileceği ve saldırıya uğramasının daha zor olduğu anlamına gelir.
Ukrayna Savunma Bakanlığı Savunma İş Birliği Sorumlusu Oleksii Antoniuk, Reuters'ın sorularına e-posta yoluyla verdiği yanıtta, "Ukrayna, bozulmamış NATO standardındaki hava üslerinden faaliyet göstermiyor. Ülke genelinde dağıtılmış pistler, toprak pistler, otoyol bölümleri ve gizlenmiş pozisyonlar kullanıyoruz. Gripen tam olarak bunun için tasarlandı" dedi.
Antoniuk ayrıca, "Bir eğitimli teknisyen ve beş askeri öğrenciden oluşan altı kişilik bir mürettebat, uçağın yakıt ikmalini, mühimmat yüklemesini yapabilir ve 10 dakikadan kısa sürede bir sonraki görev için hazır hale getirebilir. Bu sınıftaki başka hiçbir uçak bu kombinasyonu sunmuyor" ifadelerini kullandı.
Yetkili, uçuş saati başına 8 bin dolar maliyeti olan Gripen'ın, bir F-35 uçurma maliyetinin dörtte birinden daha azıyla faaliyet gösterdiğini, bunun da uzun soluklu bir yıpratma savaşında çok önemli bir fark yarattığını belirtti.
Antoniuk, uçağın "Meteor" hava-hava füzelerinin, Rusya'yı kendi savaş uçaklarını cepheden daha uzakta uçurmaya zorlamak için çok uygun olduğunu; böylece Moskova'nın en önemli saldırı silahlarından biri haline gelen havadan atılan süzülme bombalarının etkisini azalttığını da sözlerine ekledi.
Dezavantajları neler?
Londra'daki Kraliyet Birleşik Hizmetler Enstitüsü'nde (RUSI) hava gücü ve teknoloji alanında kıdemli uzman olan Justin Bronk, Gripen'ın dağınık operasyonlar için mükemmel olduğunu ve Ukrayna için doğru seçim olduğunu, ancak başarabileceklerinin de sınırları olduğunu söyledi.
Bronk, "Ukrayna Hava Kuvvetleri'nin bir şekilde tam hava üstünlüğü kurma yeteneği açısından dönüştürücü bir etki yaratmayacak, çünkü Rusya'nın karaya konuşlu hava savunma ağı... hâlâ oldukça zorlu" dedi.
Uzman, hayalet yeteneğinin olmaması ve daha hafif mühimmat taşıma kapasitesinin de dezavantaj oluşturabileceğini sözlerine ekledi.
Üretim kapasitesi ise bir diğer zorluk olarak öne çıkıyor. Ukrayna 20 adet talep ettiğini açıklamadan önce bile Saab'ın elinde 117 adet Gripen E savaş uçağı siparişi bulunuyordu. Şirket şu anda İsveç'te yılda yaklaşık 15 uçak üretebiliyor ve bunu 20 ila 30'a çıkarmayı hedefliyor.
Şirketin Brezilya'da ek bir üretim hattı daha bulunuyor. Ancak uzmanlar, bu durum dikkate alınsa bile teknolojik olarak bu kadar gelişmiş ürünlerin üretimini artırmanın zor olduğunu söylüyor; yine de Saab geleceğe yönelik beklentiler konusunda kendinden emin.
Reuters'a konuşan Saab CEO'su Micael Johansson, "Yatırımlara oldukça uzun zaman önce başladık" diyerek, Ukrayna ile onarım, bakım ve yedek parça konularında iş birliğine bakıldığını ve gelecekte yerel üretimin gerçekleşebileceğini belirtti. Johansson, "Zamanla, Ukrayna gibi büyük bir ortakla bu kesinlikle gerçekleşebilir" dedi.
Satış potansiyeli hakkında neler biliniyor?
İsveçli vergi mükellefleri tarafından finanse edilen Gripen'ın ilk dönemleri sorunsuz geçmedi; maliyet artışları ve erken dönemdeki kazalar nedeniyle eleştirilerle karşılaştı. 1989 yılında televizyonda yayınlanan ve uçağın pistten çıkıp çamurda şiddetle yuvarlandığı bir kazanın ardından İsveç medyası tarafından "dünyanın en pahalı toprak pulluğu" olarak adlandırılmıştı.
Huovinen, "O dönemde faydalarını tam olarak anlamamıştık fakat bugün istihdam ve güçlü getiriler sağlayabilecek bir yatırım gibi görünüyor" dedi.
Rusya'nın Ukrayna'yı işgalinden bu yana hisseleri %850'den fazla değer kazanan Saab, şimdi daha fazla potansiyel satışa odaklanmış durumda ve Kanada, Gripen'ı inceleyen ülkeler arasında yer alıyor.
