Rusya'da Ukrayna savaşının dördüncü yılını aşmasıyla birlikte ekonomik baskılar yeni bir eğilimi beraberinde getirdi. Vatandaşlar ve küçük işletmeler, hem mobil internet kesintilerinin elektronik ödemeleri aksatması hem de ağırlaşan vergi yükünden kaçınma çabası nedeniyle yeniden nakit paraya yöneliyor.
BBC'nin Rusya Merkez Bankası verileri üzerinde yaptığı analize göre, yılın başından bu yana dolaşımdaki nakit para miktarı 1,56 trilyon ruble arttı. Bu artış, Covid-19 salgını dönemi hariç tutulduğunda yılın ilk ayları için kaydedilen en yüksek seviye oldu.
İnternet kesintileri kartlı ödemeleri zorlaştırıyor
Nakit kullanımındaki artışın temel nedenlerinden biri, Ukrayna'nın insansız hava aracı saldırıları sonrasında Rus yönetiminin ülkenin geniş bölgelerinde mobil interneti sık sık devre dışı bırakması.
Kremlin, kesintilerin güvenlik amacıyla uygulandığını ve İHA saldırılarını engellemeyi hedeflediğini savunuyor. Ancak uygulama, kartlı ödeme sistemlerinin ve mobil bankacılık hizmetlerinin aksamasına yol açıyor.
Moskova'da yaşayan ve isminin açıklanmasını istemeyen bir kadın, "Yanınızda nakit bulundurmak size kontrol ve güven hissi veriyor. Şehirde bir acil durum yaşanırsa mobil ağ çalışmasa bile temel ihtiyaçlarımı karşılayabileceğimi biliyorum" dedi.
Rusya'da nakit talebi daha önce de savaşın kritik dönemlerinde yükselmişti. Eylül 2022'de Devlet Başkanı Vladimir Putin'in kısmi seferberlik ilanı ve Haziran 2023'te Wagner paralı asker grubunun kısa süreli isyan girişimi sırasında da vatandaşlar bankalardan yoğun biçimde nakit çekmişti.
Artan vergiler kayıt dışılığı teşvik ediyor
Nakit kullanımındaki artış, Rus hükümetinin vergi tahsilatını da zorlaştırıyor. Kremlin, savaş harcamalarının arttığı ve bütçe açığının büyüdüğü bir dönemde gelirlerini artırmaya çalışırken, küçük işletmeler ise yükselen maliyetler nedeniyle kayıt dışı yöntemlere yöneliyor.
Rusya ekonomisi, petrol fiyatlarındaki son yükselişe rağmen ivme kaybediyor. Ekonomi Bakanlığı mayıs ayında 2026 yılı büyüme tahminini yüzde 0,4'e düşürdü. Bu gerçekleşirse ülke, 2022'den bu yana en düşük ekonomik büyümesini kaydedecek.
Hükümet, gelirlerini artırmak amacıyla ocak ayında katma değer vergisini (KDV) yüzde 20'den yüzde 22'ye yükseltti. Ayrıca KDV ödeme yükümlülüğünün başladığı ciro eşiği de düşürüldü. Bu değişiklikler özellikle küçük ve orta ölçekli işletmeler üzerindeki mali baskıyı artırdı.
Küçük işletmeler müşterileri nakit ödemeye yönlendiriyor
Artan vergi yükü ve daralan kâr marjları nedeniyle eczaneler, restoranlar, kuaförler ve mahalle esnafı müşterilerini nakit ödemeye teşvik ediyor.
Rusya'nın batısındaki Pskov kentinde pazar esnafı olarak çalışan bir kadın, "Pazardaki tezgâhlar artık kârlı olmadığı için peş peşe kapanıyor. Faaliyetine devam edenlerin çoğu müşterilerinden mümkün olduğunca nakit ödeme yapmalarını istiyor. Böylece kasadan geçen gelir daha düşük görünüyor" dedi.
Rusya'nın en büyük bankası Sberbank'ın Mali İşler Direktörü Taras Skvortsov da geçen ay yaptığı açıklamada işletmelerin kayıt dışı maaş ödemelerine yeniden yöneldiğine dikkat çekti.
Skvortsov, dolaşımdaki nakdin bankacılık sistemine geri dönmediğini belirterek, "Çok ciddi işaretler görüyoruz. Nakit para bankalara, ATM'lere ya da para toplama sistemlerine geri dönmüyor. İnsanların elinde kalıyor" ifadelerini kullandı.
Rusya'nın en büyük KOBİ kuruluşu Opora Russia'nın mayıs ayında yaptığı ankete göre girişimcilerin yaklaşık yüzde 6'sı artan vergi yükünü aşmak için fiş kesmemek veya kayıt dışı ödeme yapmak gibi "gri yöntemlere" başvurduğunu söyledi.
Kremlin kayıt dışılıkla mücadele etmeye çalışıyor
Kayıt dışı ekonominin büyümesi Kremlin açısından önemli bir sorun haline geldi. Vergi artışları yürürlüğe girmeden önce Vladimir Putin, yeni düzenlemelerin şirketleri kayıt dışına itmemesi gerektiğini söylemiş ve yasa dışı istihdamın "radikal biçimde azaltılması" çağrısı yapmıştı.
Avrupa Politika Analiz Merkezi'nden (CEPA) kıdemli araştırmacı Alexander Kolyandr ise hükümet politikalarının kendi içinde çeliştiğini belirtiyor.
Kolyandr'a göre devletin bir kanadı daha fazla vergi toplamaya çalışırken, güvenlik gerekçesiyle uygulanan mobil internet kesintileri elektronik ödeme sistemlerini aksatarak vergi tahsilatını zorlaştırıyor.
Bankalardan da para çekiliyor
Merkez Bankası verilerine göre Ruslar yalnızca mayıs ayında banka hesaplarından toplam 550 milyar ruble çekti. Bunun yaklaşık 200 milyar rublesi vadeli mevduat hesaplarından gerçekleşti.
Moskova'da yaşayan Anton adlı bir metin yazarı, plak satan bir dükkânda nakit ödeme yapması halinde indirim teklif edildiğini belirterek, satıcının bunu doğrudan artan vergiler nedeniyle yaptığını söyledi.
Anton, mayıs ayında Zafer Günü kutlamaları sırasında güvenlik gerekçesiyle mobil internet kesintilerinin yoğunlaştığı dönemde, Moskova'daki bir çiçek pazarında insanların çalışır durumda ATM bulabilmek için bir makineden diğerine koştuğuna tanık olduğunu da anlattı.
