Her şey 2012 yılında Güney Afrikalı marangoz Richard Van As’ın iş kazası sonucu parmağını kaybetmesiyle başladı. Richard, bir çözüm ararken, You Tube üzerinden Amerikalı maket tasarımcısı Ivan Owen ile tanıştı. Makas Eller filminden ilhamla aralarındaki 10 bin kilometreye rağmen internet üzerinden işbirliği yaptılar. Misina, vidalar ve deri gibi günlük malzemeleri kullanarak mekanik bir parmak geliştirdiler.
Bu süreçteki ilerlemelerini internette paylaştıklarında, parmaksız doğan 5 yaşındaki Liam’ın annesi kendilerine ulaştı. İkili, Liam için 3D yazıcı tabanlı protez üretti.
Richard ve Ivan, bu tasarımı patentleyip para kazanmak yerine açık kaynak olarak internette ücretsiz yayınladı. Amaçları, 3D yazıcısı olan herkesin bu tasarımı geliştirmesi ve ihtiyacı olanlara yardım etmesini sağlamaktı.
Bu karar, e-NABLE adı verilen devasa bir küresel gönüllü topluluğunun doğuşuna yol açtı. Toplulukta John Hopkins Hastanesi’nden doktor da vardı, İngiltere’den, Arjantinden tasarımcı da dünyanın bir ucundan muhasebeci de…
O sırada Türkiye’den bir grup teknoloji meraklısı hareketi fark edip, izlemeye başladı. Açık kaynaktan yararlanarak kendi ofislerindeki 3 boyutlu yazıcı ile çeşitli deneyler yaptıktan sonra, konuyu Türkiye’deki engelli derneklerine, vakıflarına taşıdılar. “Böyle bir açık kaynak çalışma var. Türkiye’de de yapılabilir. Biz size destek oluruz” dediler. Ancak konu henüz çok yeni olduğu için protez pazarlamaya çalıştıkları sanıldı. Bunun üzerine, ilk uygulamaları kendi imkanlarıyla başlatmaya karar verdiler.
Bu sırada matbaada elini kaybeden 17 yaşındaki Mehmet Ali ile tanıştılar. Elinde sadece başparmağı kalmıştı. Aileye sunulan bazı seçenekler kalan tek parmağını da kaybetmesi ihtimalini gündeme getirdiği için, bu görüşmeler gençte ayrı bir travma yaratmıştı. Mehmet Ali ve ailesinin rızası üzerine, gence Türkiye’deki ilk mekanik eli yaptılar.
Bunun videolarını, fotoğraflarını çektiler, dosyalarını hazırlayıp, açtıkları internet sitesine koydular. Nasıl yaptıklarını anlatıp, “İsteyen herkes yanındakine yardım etmek için yapabilir. Bir anne, baba, isterse bunu kızına, oğluna yapabilir” dediler.
Bu siteye, “Benim çocuğuma da yapabilir miyiz?” diye talepler gelmeye başladı. Buna sosyal sorumluluk olarak bakıp, 2014 yılında kendi ofisinde mekanik el yapmaya başladılar. Sonrasında meydana gelen gelişmeler, Serdar Okumuş’u bir dernek kurmaya zorladı.
Bugüne kadar 600 çocuğu robot ele kavuşup, yaşıtları gibi bisiklete binip sokakta top oynamasına, bateri çalmasına, yaşadıkları zorlukların üstesinden gelmesine yardım eden Robot El Derneği Yönetim Kurulu Başkanı Serdar Okumuş ile bu muhteşem hareketi konuştuk.
-Talep eden herkese yetişebiliyor musunuz?
Amniyotik Band Sendrom, bin 200 ila 8 bin kişide bir görülen bir hastalık. Türkiye'de sadece yıllık doğum oranlarına baktığımızda, her yıl 125 ila 800 bebeğin bundan etkilenmiş olarak dünyaya geldiğini söyleyebiliriz. Biz bugüne kadar 600'den fazla çocuğa, bin 600'den fazla el teslim ettik. Ama yapmamız gereken insan sayısının çok daha fazla olduğunu biliyoruz. Uzuv kaybı sadece bu hastalıkla sınırlı değil. Birincisi, savaş bölgesindeyiz Orta Doğu'da. İkincisi de çocuk işçinin karıştığı iş kazalarının olduğu bir ortamdayız.
Onlara ulaşmak için de her kanalı kullanmaya çalışıyoruz. Başta insanlar arıyorsa tamam yapalım diyordum. Aranalım, bulunalım diye bir arayışımız da yoktu. Çünkü bizim için ekstra bir işti. Talepler artmaya başladı. Farklı illerden de talepler gelmeye başladı.
Konya'da bir vaka vardı. Biz buyurun gelin ya da ölçülere siz alın gönderin dedik. Aile onu yapabilecek durumda olmadığını, işten izin alıp gelmesinin de mümkün olmadığını söyledi. Bu arada yazıcı forumları başlamıştı. O forumda “Şunu Konya'da yapacak bir kişi yok mu” dedim. Biri dedi ki “Eskişehir'den bir vaka olursa ben yardımcı olurum.” Diğeri, “Bursa'dan olursa ben yardımcı olurum” dedi. Öteki İzmir'den derken, sonunda Konya'dan da çıktı. İletişim kurduk. Fotoğraflar, tasarım falan hallettik onu da. Sonra bir Türkiye haritası yapalım, yazıcısı olanlar bize buradan ulaşsın dedik. Tabii her şeyi deneme yanılmayla yapıyoruz.
-Onun üzerine mi dernek kurdunuz?
Biz bir ağ kuralım derken Sabancı Vakfı bizi fark etti. Bize Fark Yaratanlar Ödülü vermek istediklerini söylediler. Ama kişiye veremeyecekleri için bizim tasarım şirketinin adını yazmak istediler. Biz ona olmaz dedik. Sosyal medya grubu açmıştık. “Robot El” diye. Ona verin dedik. Onlar da ona olmaz dedi. “Bir kurum olması gerekir” dediler. Sonunda biz çok da bilmeyerek Robot El Derneği’ni 2017 yılında kurduk. Yani fark yaratan seçilerek kurduk. Sonra hızla talep artmaya başladı. Dernekçiliği hiç bilmediğimiz için biz 2017'den sanırım 2021'e kadar ne bağış topladık ne başka bir şey yaptık. Kendi imkanlarımızla yapabildiğimiz kadarıyla yaptık.
Profesyonel yaklaşmak gerektiğini yıllar sonra anlamaya başladık. Depremle birlikte anlamaya başladık diyebilirim.
-Deprem bölgesinden sizden yardım isteyen oldu mu?
Oldu, ama depremzedelerin tamamına ulaşabildik diyemem. Biz ulaşmak için çok çabaladık. Bayağı bir yayın da yaptık o dönem. Ama ulaşmakta zorlandık. Ulaşılabilen oldu. Onlara mekanik ellerini teslim ettik ve devam ediyoruz da takibe. Takibi yapmamız gerekiyor. Çocuklar büyüdüğü için 6 ayda, yılda bir yenileme yapılıyor. Bir de insanlar bizim ücretsiz yaptığımızı söylememize rağmen ücretsiz olduğuna bir türlü inanamıyorlar. Sürekli sorulan “Tamam, ücretsiz diyorsunuz. Peki ne kadar” oluyor. Bir yerden sonra para isteyeceğiz sanıyorlar.
-Üç boyutlu yazıcı ihtiyacınız var mı?
Bizim bünyemizde şu anda 25 tane makine var. Sistemde de 700'ün üzerinde yazıcı sahibi var. Ama tasarım kısmı, ciddi eksiğimiz var. Mesela bir çocuk voleybol oynamak istiyor. Ona özel bir el tasarlanması gerekiyor. Üniversitelerin tasarım bölümlerinde öğrenciler tezlerini eli olmayan insanların gereksinimlerini karşılayacak tasarım üzerine yapabilirler.
Elin hazırı da yok. Her el, kişiye özel yapılıyor. Şuradan indirelim basalım gibi bir durum yok. Çocukların ortak özelliği, büyüme dönemi. Yani çocuklar sürekli gelişme halindeler.
Ve 5 yaşındaki, yani motor becerisi tam gelişmekte olan bir çocuk için iki seçenek var. Biri, süslü protez. Yani el gibi görünen mükemmel estetikte bir protezden bahsediyoruz. Diğer elinin aynısı olacak şekilde yapılmış. Tam bir sanat eseri aslında. Ama herhangi bir fonksiyonu yok. Sadece el gibi görünsün, başkaları fark etmesin şeklinde. Çocukların estetik anlayışı aslında çevreden bizim verdiğimiz tepkilere bağlı olarak gelişiyor.
Yani onların bu utanılacak, ayıp bir şey gibi bir algıları yok. Biz ona utanılacak bir şey dediğimizde, o ayıp bir şey, bu göstermemen gereken bir şey dediğimizde o duygu oluşuyor. Bu yaştaki el kaybı olan çocukların çoğunlukla ellerini sakladıklarını, bunun fark edilmemesi için bir çaba içerisine girdiklerini görürüz.
Tabii biz tanıştıkça ve ailelerle bu konuda konuştukça bu ailelerin de temelinde olan bir sorunmuş gibi gözüküyor. Çünkü ailelerde de akran zorbalığına uğramasın, başkalarıyla sıkıntı yaşamasın diye topluluktan kaçırma boyutunda olabiliyor.
Bunu deneyim olarak söylüyorum, çocuğa özgürlüğünü kazandırmak ciddi bir sorun. İleride belki bilim adamı olacak potansiyele sahip birinin sırf o özgüvensizlik yüzünden, motivasyon eksikliği yüzünden olamama ihtimali var.
-Siz bunu protez ele ulaşamayanlar için mi yapıyorsunuz?
Biyonik ve ileri teknoloji protezler elbette çok değerli. İnanılmaz teknolojik çözümler sunuyor. Ancak çocuklarda büyüme, maliyet, ağırlık, bakım ve kullanım alışkanlığı gibi konular ayrıca değerlendirilmek zorunda. Bizim yaptığımız Roboteller ise protez ya da tıbbi cihaz değil. Çocukların gündelik hayatta bazı aktiviteleri daha rahat deneyimleyebilmesi için geliştirilen, kişiye özel, hafif, mekanik ve ücretsiz. Bu çalışmayı profesyonel protez uygulamalarının alternatifi olarak değil, farklı bir ihtiyaca cevap veren bir sosyal fayda modeli olarak görüyoruz.
Türkiye'de bunu düzgün bir şekilde yapmaya çalışıyoruz. Her yıl imkanımız oldukça vakalara teslimlerimizi arttırıyoruz. Geliştirmek için bu yönde adımlar da atıyoruz. Tüm dünyada açık kaynak var. Türkiye'den yok. Biz şu anda açık kaynak ekosisteminde sadece kullanıcı modundayız.
Ve son dönem bizim sürpriz bir şekilde talep üzerine yaptığımız iki aparat var. İkisinin de çekimlerini bekliyoruz. Biri bateri çalmak için baget, diğeri de bir gitar aparatı, pena tutucu. Bunların belki ilk versiyonları çok zayıf olacaktır. Geliştirmeye açıktır. Belki ikinci veya üçüncüde daha iyi yapacağız. Bilmiyorum ama ilk sonuçlarını merakla bekliyoruz şu anda.
Belki bir gün ve o bateri çalma aparatı bütün dünyada kullanılacak hale gelecek. Bu çok gurur verici bir şey. Şunu da fark ediyoruz yıllar içerisinde. Yaptığımız aparatların genişleme alanı var.
Kanada'da bir grup, yaşlılar için de aparatlar yaptı. Biz de bunu yapabiliriz dedik ve yaptık. Tırnak kesme aparatı, çorap giyme aparatı, zorlandıkları aktiviteyi kolaylaştıracak aparatlar, her yaştan kişiye aslında yerine göre ihtiyaca çözüm haline geliyor.
Bir mimar olarak söylüyorum bir evin, iş yerinin, bir müzenin, tuvaletin tasarlanmasında nasıl engelliyi göz önüne alarak çeşitli çözümler üretiyorsak, her yaşta insanın doğal hareketleri yapabilmesi için de çözüm üretebiliriz. Herhangi bir sorununuz varsa o sorunu fark ederseniz, mutlaka bir çözümünü ortak olarak çıkarabiliriz.
-Sadece tasarlayan değil, ihtiyacı olan da bize yol göstersin diyorsunuz…
Tasarımcılar sabah yataktan kalkıp, “Bir voleybol aparatı tasarlayayım belki işlerine yarar” diyemiyor. Öyle bir şey aklına gelmiyor. Ama “Voleybol aparatı ihtiyacım var” diyen biri çıkınca o konuda çalışma yapılabiliyor.
Bir çocuğun bisiklet binme talebi oldu. Bisikleti rahat kullanabilmesi için annesinin talebi oldu. “Öne doğru eğiliyor, çok dengesiz duruyor. Bununla ilgili bir şey yapılabilir mi” dedi.
Ve biz herkesin boyuna uygun olarak değiştirilebilen bir aparat geliştirdik. Ayrıca konsept olarak Galatasaraylı ya da Fenerli ya da Örümcek Adamlı denedik. Çok da beğenildi. Beğenilince bunu standart hale getirdik. Artık robot el talep eden herkese “Bisiklet kullanıyor mu? Bisikleti var mı? Kullanıyorsa ona bir bisiklet aparatı yapmak istiyoruz” diyoruz.
Ben kolektif akıl ve açık kaynağa sonsuz güveniyorum. Toplum olarak birbirimize faydalı bir şeyler yapmak zorundayız. Birbirimize zaten yardım etme kültürümüz var. İmece kültürümüz var. Gönüllülük kültürümüz var. Başka dilde olmayan gönül kelimesine sahip bir kültürümüz var. Bunları besleyecek bir yapıya ihtiyacımız var gibi hissediyorum. Tüzüğümüzü hazırlarken, “Teknolojiyi sosyal fayda için kullanmak” diye yazmıştık. Robot El Derneği olarak teknolojiyi ihtiyaç sahiplerinin hayatını kolaylaştırmak için kullanıyoruz.
Bugün üç boyutlu yazıcıyı kullanıyoruz. Yarın belki başka bir şey kullanarak fayda sağlayacağız. Ama önemli olan kolektif olarak da bu yönde adım atabilmeyi biraz konuşabilmemiz lazım.
-Kendi içinizde kolektif çalışmaktan memnunsunuz değil mi?
Herkes kendi becerisini katıyor. Buna güzel bir örnek vereyim. Yaptığımız mekanik eller, ip ve lastiklerle bükülüyor. Bileğini ya da dirseğini bükünce kapanma hareketini yapıyor. Fakat bu kapanma hareketini yaparken, eller plastik olduğu için tuttuğu şey kayıyor. Bu kaymayı engellemek için ne yapabiliriz diye tartışmalar başladı. Forumda konuşuluyordu. Biri, "Tırtıklı yaparsak, kaymasını biraz engelleyebiliriz.” Öteki "Çengel gibi yapalım, içte tutmaya çalışalım. O şekilde kavrarsak böylece düşmemiş olur” diyor.
Ve çözüm hiç beklenmeyen bir yerden geldi. Bir muhasebeci, "Bizim bankada kullandığımız para sayma jelleri var” dedi. “Onlardan parmak uçlarına taksanız hayatta kaymaz.” O kadar tasarımcının çözemediği şeyi kendi alanında olduğu ve o anda bu robot ellere baktığı için direkt çözümü söyleyebildi. Bu çok basit bir katkı gibi geliyor, ama farklı bakış açısı olduğunda mutlaka pozitif yönde bir gelişme oluyor.
-Destekçileriniz yeterli mi?
Biz yapacağız diye yola çıktık. Yani ne kadar yapabilirsek o kadar yapacağız. Sonuçta gücümüzün tükendiği bir yer elbette olacaktır ama bunu yapmaya devam edeceğiz.
Bizim bugün 3 bin 500 gönüllümüz var. İsteyen herkes gönüllü olabilir. İlla 3 boyutlu yazıcı sahibi veya tasarımcı olmaya gerek yok. Sadece fotoğraf çekebilmek bile gönüllü olmak için yeterli. Robotel yapımının yanında ailelere ulaşmak, farkındalık kampanyaları, akademik araştırmalar, biyonik el girişimlerini destek gibi alanlarda da çalışmaya devam ediyoruz. Bize her konuda yardım gerekiyor.
Berrin Tuncel Birer
Odatv.com
