ABD’de orman yangınları bu kez yalnızca iklim krizi, can kaybı ve tahliye haberleriyle değil, “felaket bahisleriyle” gündeme geldi. Tahmin piyasası platformlarında kullanıcıların yangınların nereye ulaşacağına, kaç dönüm alanı yakacağına ve ne zaman kontrol altına alınacağına para yatırması ülkede yeni bir etik tartışma başlattı.
Tartışmanın merkezinde Polymarket gibi tahmin piyasası platformları ve Kaliforniya yangınlarına odaklanan Wyldfyre adlı yeni girişim yer alıyor. Bu platformlarda kullanıcılar, “evet” ya da “hayır” kontratları üzerinden olayların sonucuna yatırım yapıyor. Kontratın fiyatı, piyasadaki kullanıcıların o olayın gerçekleşme ihtimaline verdiği oranı gösteriyor.
LOS ANGELES YANGINLARI BAHİS KONUSU OLDU
Yangın bahisleri özellikle 2025’teki Los Angeles yangınları sırasında dikkat çekti. Eaton ve Palisades yangınları, 16 binden fazla yapıyı yok etti, 31 kişinin ölümüne yol açtı. Binlerce kişi evlerini terk etmeye çalışırken, bazı kullanıcılar aynı yangınların nasıl ilerleyeceği üzerine işlem yaptı.
Polymarket’te Palisades yangınının kaç dönüm alanı yakacağı, Santa Monica’ya ulaşıp ulaşmayacağı, ne zaman yüzde 50 kontrol altına alınacağı ve Palisades ile Eaton yangınlarının şubat ayından önce kontrol altına alınıp alınmayacağı gibi sorulara kontratlar açıldı.
Yabancı basına göre bu kontratlarda toplam işlem hacmi 1,2 milyon dolara ulaştı.
“YANGIN SANTA MONICA’YA ULAŞIR MI”
Business Insider’ın aktardığına göre, Palisades yangını sürerken Polymarket’te yangına ilişkin en az dokuz ayrı tahmin başlığı açıldı. Bunlardan biri “Palisades yangını cuma gününe kadar kontrol altına alınacak mı” sorusuydu. Bir diğerinde ise “Palisades yangını pazar gününe kadar Santa Monica’ya ulaşacak mı” denildi.
Platform, bu piyasaları “hızla gelişen olaylarda tarafsız ve güncel bilgi sağlama” iddiasıyla savundu. Ancak yangın mağdurları ve etik uzmanları, meselenin bilgi üretmekten çok felaket üzerinden kar elde etmeye dönüştüğünü söylüyor.
YANGINDAN KURTULANLAR TEPKİLİ
Eaton yangınında evini kaybeden bir yangın mağduru, insanların kendi felaketleri üzerinden para kazanmasını “ahlaken iğrenç” olarak nitelendirdi. Palisades yangınında çocukluk evini kaybeden bir başka mağdur ise yangın üzerine bahis oynanmasını “kalpsiz” bulduğunu söyledi.
Uzmanlara göre sorun yalnızca duyarsızlık değil. Orman yangını, diğer birçok doğal afetten farklı olarak insan müdahalesiyle kısa sürede çıkarılabilecek ya da büyütülebilecek bir felaket. Bu nedenle yangın sonucuna para bağlanması, kötü niyetli kişiler için tehlikeli bir teşvik yaratabilir.
KUNDAKLAMA ENDİŞESİ
Tartışmanın en kritik başlığı kundaklama riski. Etik uzmanları, bir kişinin yangının belirli bir bölgeye ulaşacağına ya da daha geniş alana yayılacağına para yatırması halinde, bu sonucu etkilemeye çalışabileceği uyarısında bulunuyor.
Bir başka risk ise içeriden bilgi kullanımı. Yangının yönü, rüzgar koşulları, müdahale planı ya da tahliye kararları hakkında erken bilgiye sahip olan kişilerin bu bilgiyi piyasada kazanca çevirebileceği belirtiliyor. Bu durum, klasik finans piyasalarındaki “içeriden öğrenenlerin ticareti” tartışmasını afet alanına taşıyor.
ABD ORMAN SERVİSİ: SPEKÜLASYON SİSTEMİ KULLANMIYORUZ
ABD Orman Servisi, yangın tahminlerinde bu tür piyasa verilerini kullanmadığını açıkladı. Kurum, orman yangınını spekülasyon konusu yapan hiçbir sisteme dayanmadığını, önceliğinin itfaiyecileri, halkı ve kamu arazilerini korumak olduğunu bildirdi.
Kaliforniya’nın yangınla mücadele kurumu Cal Fire da benzer bir açıklama yaptı. Kurum, tahmin piyasalarından gelen verileri operasyonel karar süreçlerinde kullanmadığını, yangın davranışı tahminlerinde bilimsel ve fizik temelli modellerden yararlandığını belirtti.
YENİ PLATFORM: WYLDFYRE
Tartışma yalnızca Polymarket ile sınırlı değil. Kaliforniya yangınlarına özel kurulan Wyldfyre adlı platform, kendisini “Kaliforniya orman yangınları için ilk tahmin piyasası” olarak tanıtıyor.
Platformun sloganı dikkat çekici: “Yangını tahmin edemezsiniz. Ama onun üzerine işlem yapabilirsiniz.”
Wyldfyre, Kaliforniya’daki ilçe ve şehirleri gerçek zamanlı fiyatlandırdığını, NASA’nın uydu kaynaklı sıcak nokta verileri ile National Interagency Fire Center yangın çevresi verilerini kullandığını söylüyor. Platform şu anda “paper trading” olarak bilinen simülasyon sistemiyle çalışıyor; yani kullanıcılar gerçek para yerine sanal işlem yapıyor.
Ancak sitenin dili ve “işlem yapma” vurgusu, yangınların finansal piyasa mantığıyla ele alınması nedeniyle tepki çekiyor.
“TOPLUMSAL FAYDA” SAVUNMASI
Tahmin piyasalarını savunanlar, bu platformların kalabalıkların bilgisini bir araya getirerek daha hızlı ve isabetli tahminler üretebileceğini öne sürüyor. Wyldfyre da kendisini yangın tahmininde “kolektif zekayı” kullanan bir araç olarak sunuyor.
Ancak kamu kurumları bu savunmaya mesafeli. Yangınla mücadele kurumları, bir yangının nereye yayılacağını belirlemek için meteorolojik veriler, bitki örtüsü, topografya, yakıt koşulları, rüzgar, nem, sıcaklık ve sahadaki kaynak durumunu dikkate alan modeller kullandıklarını vurguluyor.
ETİK SINIR TARTIŞMASI
ABD’de tahmin piyasaları son yıllarda seçimlerden spora, savaşlardan mahkeme dosyalarına kadar birçok başlığa yayıldı. Bu genişleme, “Hangi olaylar üzerine para yatırılabilir” sorusunu yeniden gündeme getirdi.
Wall Street Journal, Polymarket ve Kalshi gibi platformların giderek daha tartışmalı kontratlar açtığını yazarken, ABD’de bazı siyasetçiler de ölüm, savaş, suikast ve terör gibi başlıklara ilişkin kontratların yasaklanması için düzenleme girişimlerinde bulundu.
Orman yangınları ise bu tartışmaya yeni bir boyut ekledi. Çünkü yangınlar hem can kaybı ve yıkım riski taşıyor hem de insan eliyle başlatılabilen felaketler arasında yer alıyor.
FELAKETTEN KAR DÜZENİ
Yangın bahisleri, iklim krizinin ağırlaştırdığı afetlerin finansal spekülasyon alanına dönüşmesini gözler önüne serdi. Bir yanda evini, mahallesini ve yakınlarını kaybeden insanlar var. Diğer yanda ise aynı felaketin kaç dönüm büyüyeceğine, hangi kasabaya ulaşacağına ya da ne zaman söndürüleceğine yatırım yapan kullanıcılar bulunuyor.
ABD basınındaki tartışmanın özeti şu: Tahmin piyasaları gerçekten kamuya yararlı bilgi mi üretiyor, yoksa yangın, ölüm ve yıkımı yeni bir kazanç kapısına mı çeviriyor?
Şimdilik kesin yanıt yok. Ancak yangın mağdurları ve uzmanlara göre sınır çoktan aşıldı: İnsanların evlerini küle çeviren felaketler, birilerinin kazanç ekranına dönüştü.
Odatv.com
