İktisatçı Mahfi Eğilmez, “Yapay Zekâ ve Jevons Çelişkisi” başlıklı yazısında, verimliliğin her zaman daha az kaynak tüketimi anlamına gelmediğini vurguladı. Eğilmez, teknolojinin daha verimli hale geldikçe ucuzlayıp yaygınlaştığını, bunun da toplam kaynak kullanımını artırabildiğini belirtti.
Eğilmez, iktisatta "Jevons Çelişkisi" olarak bilinen bu durumu, verimlilik arttıkça teknolojinin daha erişilebilir hale gelmesi ve kullanımın hızla yayılması nedeniyle toplam tüketimin artması şeklinde açıkladı.
KÖMÜR TÜKETİMİ ÖRNEĞİYLE ANLATTI
Yazısında tarihsel örneklere de yer veren Eğilmez, 1865 yılında İngiliz iktisatçı William Stanley Jevons'un The Coal Question adlı eserine dikkat çekti.
Teknoloji dünyasında yaygın bir varsayım vardır: Bir süreç daha verimli hâle geldiğinde daha az kaynak ve enerji kullanılır, daha az zaman harcanır ve maliyetler düşer. Bu, ilk bakışta oldukça mantıklı görünse de tarih, verimliliğin her zaman daha az tüketim anlamına gelmediğini gösteriyor.
1865 yılında İngiliz iktisatçı William Stanley Jevons, The Coal Question adlı eserinde dikkat çekici bir gözlem ortaya koydu. Buhar makineleri geliştikçe aynı işi yapmak için daha az kömür gerekiyordu. Doğal beklenti, kömür tüketiminin azalmasıydı. Fakat tam tersi gerçekleşti. Buhar gücü ucuzladıkça fabrikalar bu teknolojiyi daha yaygın kullanmaya başladı, üretim arttı ve yeni kullanım alanları ortaya çıktı. Sonuç olarak her bir makine daha verimli çalışmasına karşın toplam kömür tüketimi hızla yükseldi. Bu olgu bugün Jevons Çelişkisi adıyla biliniyor.
VERİMLİLİK ARTTIKÇA TÜKETİM DE ARTIYOR
Eğilmez, aynı etkinin farklı alanlarda da görüldüğünü belirterek şu değerlendirmeyi yaptı:
Teknoloji tarihinde bu durumun pek çok örneğiyle karşılaşıyoruz. Yakıt tasarruflu otomobiller yaygınlaştıkça insanlar daha uzun mesafeler kat ediyor. İnternet bağlantıları hızlandığında daha az değil, daha fazla veri tüketiliyor. Kısacası verimlilik artışı, çoğu zaman tüketimi azaltmak yerine daha da artırıyor.
Şehir ulaşımında da benzer bir mekanizmanın işlediğini ifade eden Eğilmez, yeni köprü ve otoyolların ilk etapta trafiği rahatlatsa da zamanla daha fazla araç kullanımını teşvik ederek yoğunluğu yeniden artırabildiğini söyledi.
YAPAY ZEKÂDA DA AYNI DİNAMİK İŞLİYOR
Mahfi Eğilmez, bugün aynı sürecin yapay zekâ alanında da yaşandığını belirterek, yapay zekâ araçlarının dijital içerik üretimi, yazılım geliştirme, tasarım ve müşteri hizmetleri gibi birçok alanda maliyetleri düşürdüğünü ancak toplam kullanımın hızla arttığını ifade etti.
Bugün aynı dinamiği yapay zekâ alanında da açıkça görebiliyoruz. Son birkaç yılda yapay zekâ araçları dijital içerik ve bilgi üretiminin maliyetini önemli ölçüde düşürdü. Daha önce saatler süren araştırmalar dakikalar içinde tamamlanabiliyor. Yazılım geliştirme süreçleri hızlanıyor, tasarım üretimi kolaylaşıyor, müşteri hizmetleri otomatikleşiyor ve içerik üretimi büyük ölçüde artıyor. Her bir görevin maliyeti azalırken toplam üretim kapasitesi hızla yükseliyor.
ENERJİ TÜKETİMİ VE VERİ MERKEZLERİ BÜYÜYOR
Eğilmez, yapay zekâ modellerinin daha verimli hale gelmesine rağmen kullanımın yaygınlaşmasının veri merkezlerinin büyümesine, daha güçlü işlemcilere ihtiyaç duyulmasına ve enerji talebinin artmasına neden olduğunu belirtti.
Tam da bu noktada Jevons Çelişkisi yeniden karşımıza çıkıyor. Yapay zekâ modelleri her geçen yıl daha verimli hâle gelse de kullanımın yaygınlaşmasıyla veri merkezlerinin sayısı artıyor, daha güçlü işlemcilere ihtiyaç duyuluyor ve enerji talebi büyüyor. Bir sorgunun maliyeti düşerken toplam sorgu sayısı katlanıyor. Verimlilik arttıkça yapay zekâya dayalı uygulamaların ve kullanım senaryolarının sayısı da hızla artıyor. Sonuçta görev başına harcanan enerji azalmasına karşın sistem genelindeki toplam enerji tüketimi artıyor.
YENİ MESLEKLER DE ORTAYA ÇIKIYOR
Yapay zekânın yalnızca enerji tüketimini değil işgücü piyasasını da dönüştürdüğünü belirten Eğilmez, veri hazırlama, model eğitimi, yapay zekâ entegrasyonu, kalite kontrol, etik denetim ve yapay zekâ destekli ürün geliştirme gibi yeni uzmanlık alanlarının öne çıktığını ifade etti.
ASIL SORU VERİMLİLİĞİN NASIL KULLANILDIĞI
Eğilmez, yapay zekâ tartışmalarında odak noktasının verimliliğin kendisi değil, bu verimliliğin nasıl değerlendirildiği olması gerektiğini belirterek yazısını şu ifadelerle tamamladı:
Bu nedenle yapay zekâ tartışmalarında asıl odaklanılması gereken konu verimliliğin kendisi değil, verimliliğin nasıl kullanıldığıdır. Eğer amaç aynı çıktıyı daha az kaynakla üretmekse toplam tüketim gerçekten azalabilir. Ancak elde edilen verimlilik daha fazla üretim yapmak, daha fazla kullanıcıya ulaşmak ve daha fazla işlem gerçekleştirmek için kullanılıyorsa toplam kaynak tüketimi büyümeye devam edecektir. Çünkü teknolojinin başarısı, çoğu zaman onu daha az değil, daha fazla kullanmamıza yol açar.
Yapay zekâ, Jevons Çelişkisi'nin günümüzdeki en görünür örneklerinden biri hâline geliyor. Bu da bizi temel bir soruyla karşı karşıya bırakıyor: Verimlilik arttığında gerçekten tasarruf mu ediyoruz, yoksa yalnızca daha fazlasını üretip tüketmenin önünü mü açıyoruz?
