ABD ve İran yönetimi Fransa'nın Versailles Sarayı'nda 14 maddelik bir çerçeve mutabakat imzaladı. Diplomatik anlaşma haberi sonrasında Brent petrol varil fiyatı yüzde 2 oranında değer kaybederek 75 dolar seviyesine geriledi. Trump ile İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan arasında sağlanan tarihi uzlaşı, katı nükleer kısıtlamaları ve ticari yaptırımların kaldırılmasını içeriyor. İki ülke nihai metin şartlarını belirlemek ve uygulamaya almak üzere 60 günlük bir müzakere süreci başlattı.
Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron ve ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio imza töreninde aktif rol üstlendi. Trump tören sonrası Washington'a dönmek üzere Joint Base Andrews askeri üssüne hareket etti. Belirlenen çerçeve kapsamında Tahran yönetimi yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum stokunu seyreltmeyi ve yeni nükleer materyal üretimini tamamen durdurmayı koşulsuz olarak kabul ediyor. Washington yönetimi İran'ın ham petrol ihracatını yeniden başlatması için ticari yaptırımları askıya alıyor ve özel muafiyet belgeleri düzenliyor. Sürece uyulup uyulmadığını takip etmek amacıyla bağımsız bir izleme sistemi kuruluyor.
Enerji koridoru ve uranyum denetim mekanizmaları çalışıyor
Küresel enerji piyasalarının ana nakliye damarı olan Hürmüz Boğazı imzalanan bu sözleşme ile sivil ticari gemilerin geçişine tamamen açılıyor. Körfez Arap ülkeleri boğazın açılmasını tedarik zinciri açısından olumlu karşılıyor. İran'ın güçlenen siyasi rejimiyle birlikte stratejik nakliye rotasını bir silah olarak kullanabileceği ve gelecekte geçişlerden ücret talep edebileceği endişesi küresel denizcilik şirketlerinin maliyet hesaplamalarını doğrudan etkiliyor. Washington deniz kuvvetleri operasyonlarını kademeli olarak sınırlandırmayı ve bölgedeki askeri gerilimi düşürmeyi hedefliyor.
Hazırlanan metin İran'ın altyapısının yeniden inşasını desteklemek için 300 milyar dolarlık geniş çaplı bir fon kurulmasını öngörüyor. Körfez ülkeleri fonu finanse ederken sermayenin İran Devrim Muhafızları bünyesindeki balistik füze veya drone programlarına aktarılmaması için yetkililer katı denetim mekanizmaları oluşturuyor. Trump, katıldığı bir yayında tüm hayatının anlaşmalar üzerine kurulu olduğunu belirterek müzakere süreçlerinin tahmin edilemez doğasına vurgu yapıyor. Başkan, hedeflenen 60 günlük sürede nihai bir mutabakat imzalanamazsa askeri harekat seçeneklerini ve bombalama planlarını tekrar masaya getireceklerini net bir şekilde belirtiyor.
Nükleer program kontrolleri ve bölgesel risk fiyatlaması
Güvenlik uzmanları nükleer tesislerin denetlenmesi konusunda geçmiş deneyimlerden ders çıkarılması gerektiğini vurguluyor. Uzmanlar 2015 yılında imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı sürecini hatırlatarak yeni şartların sadece 60 güne sıkıştırılmasının zorluklarına dikkat çekiyor. Diplomatik metin İran'ın mevcut zenginleştirilmiş materyal stokunun geleceğini tam olarak tanımlamıyor ve yaptırımların zaman çizelgesini netleştirmiyor. İsviçre'de başlayacak görüşmelerde taraflar karşılıklı tavizleri ve uygulama takvimlerini detaylı olarak masaya yatırıyor. İran devleti ise kendi resmi kaynaklarından imza töreni görüntülerini paylaşarak çerçeveyi paralel olarak onayladığını kanıtlıyor.
Diplomatik müzakereler küresel hisse senedi piyasalarında enerji maliyetlerine dayalı risk iştahını şekillendiriyor. Dow Jones Sanayi Endeksi ve Nasdaq Bileşik Endeksi vadelileri enerji arzındaki rahatlamayı pozitif olarak fiyatlıyor. Türkiye pazarında ise yatırımcılar Borsa İstanbul bünyesindeki XSGRT endeksine dahil şirketlerin Orta Doğu bölgesindeki nakliye sigorta primlerini düşürmesini bekliyor. Süreç, küresel tedarik ağları için önemli bir dönüm noktası işlevi görüyor ve kurumsal şirketler kendi yerli modelleri üzerinden enflasyon projeksiyonlarını yeniliyor. Piyasa analistleri, enerji fiyatlarındaki düşüşün küresel enflasyon baskısını sınırlayacağını raporluyor.
Tel Aviv yönetimi diplomatik mutabakat sürecine mesafeli
İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu müzakereler sonrasında sessizliğini korumaya devam ediyor ve resmi bir değerlendirme metni yayınlamıyor. Daha önce katıldığı bir televizyon programında müzakereleri Trump'ın yönettiğini belirten Başbakan, sıklıkla anlaştıklarını ve sıklıkla anlaşamadıklarını belirterek diplomatik mesafesini koruyor. Lübnan topraklarındaki askeri operasyonların durdurulması maddesi Washington ile Tel Aviv arasında perde arkasında zorlu ve inatçı diplomatik görüşmelere yol açıyor. Trump oluşturulan 14 maddelik taslak metnin bir kopyasını imza aşamasından önce İsrail güvenlik yetkililerine ilettiğini kamuoyu ile paylaşıyor.
İsrail hükümeti içindeki aşırı sağcı koalisyon ortakları anlaşma metnine yönelik sert eleştirilerini sürdürüyor. İsrail Ulusal Güvenlik Bakanı Itamar Ben-Gvir hükümetin kendi milli güvenliğini garanti altına almayan bir masada ortaklık yapmayacağını deklare ediyor. Yatırımcılar ve fon yöneticileri önümüzdeki 60 gün boyunca İsviçre görüşmelerinden gelecek somut veri akışını fiyatlamak üzere pozisyonlarını yeniden ayarlıyor. Küresel ticaret hacmi yeni kurulan siyasi denge etrafında şekilleniyor.
