ABD ile İran arasında aylardır devam eden gerilimin ardından dikkat çekici bir diplomatik gelişme yaşandı. Beyaz Saray yetkililerinin BBC’ye yaptığı açıklamaya göre, iki ülke arasında ateşkesin sürdürülmesini amaçlayan anlaşma imzalanarak yürürlüğe girdi. ABD Başkanı Donald Trump ile İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan’ın imzaladığı belge, yalnızca askeri çatışmaların sona erdirilmesini değil, ekonomik yaptırımlardan nükleer programa kadar uzanan geniş bir çerçeveyi de kapsıyor. Peki, ABD İran anlaşmasında hangi maddeler var? Detaylar...
ABD İRAN SON DAKİKA!
ABD ve İran arasında imzalanan mutabakat, iki ülke ile İsrail arasında yaşanan çatışmaların başlamasından yaklaşık dört ay sonra yürürlüğe girdi. Beyaz Saray’ın aktardığı bilgilere göre ABD Başkanı Donald Trump, belgeyi 17 Haziran’da Fransa’da gerçekleştirilen G7 Zirvesi sırasında imzaladı.
İran tarafı da aynı gün Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan’ın anlaşmayı onayladığını duyurdu. Washington yönetimi, anlaşmanın “performansa dayalı” bir yapıya sahip olduğunu ve İran’ın taahhütlerini yerine getirmesi halinde belirlenen avantajlardan yararlanabileceğini ifade etti.
Mutabakat Zaptı’nın temel hedefleri arasında askeri faaliyetlerin durdurulması, Hürmüz Boğazı’nın yeniden uluslararası ticarete açılması, yaptırımların kaldırılması sürecinin başlatılması ve İran’ın nükleer programına ilişkin yeni bir çerçeve oluşturulması bulunuyor.
Çatışmaların Kalıcı Olarak Sonlandırılması Hedefleniyor
Anlaşmanın ilk maddesine göre ABD, İran ve ilgili taraflar, Lübnan da dahil olmak üzere tüm cephelerde askeri operasyonların derhal ve kalıcı olarak sona erdiğini kabul ediyor.
Belgede tarafların bundan sonra yeni bir askeri operasyon başlatmayacağı, birbirlerine yönelik tehditlerde bulunmayacağı ve bölgesel istikrarın korunmasına katkı sağlayacağı belirtiliyor. Ayrıca Lübnan’ın toprak bütünlüğü ve egemenliğinin korunacağı da vurgulanıyor.
Egemenlik ve İç İşlerine Müdahale Etmeme Taahhüdü
Mutabakatın ikinci maddesinde ABD ile İran’ın birbirlerinin egemenliğine ve toprak bütünlüğüne saygı göstereceği belirtiliyor. Taraflar aynı zamanda karşılıklı olarak iç işlerine müdahale etmeme konusunda da taahhütte bulunuyor.
Bu madde, gelecekte iki ülke arasındaki ilişkilerin diplomatik zeminde sürdürülmesi açısından önemli başlıklardan biri olarak öne çıkıyor.
Nihai Anlaşma İçin 60 Günlük Süre
Belgenin üçüncü maddesi kapsamında taraflar, en fazla 60 gün içerisinde nihai bir anlaşmaya ulaşmak amacıyla müzakereleri sürdürmeyi kabul ediyor.
Söz konusu sürenin karşılıklı mutabakat halinde uzatılabileceği belirtilirken, zaman çizelgesinin anlaşmanın imzalanmasıyla birlikte işlemeye başladığı ifade ediliyor.
Deniz Ablukasının Kaldırılması Süreci Başlıyor
Dördüncü madde kapsamında ABD, İran limanlarına yönelik uyguladığı deniz ablukasını ve ilgili kısıtlamaları kaldırmaya başlayacak.
Belgede, bu sürecin 30 gün içerisinde tamamlanmasının öngörüldüğü aktarılıyor. Aynı zamanda ABD’nin, nihai anlaşmanın ardından İran’ın yakın çevresindeki askeri varlığını da azaltacağı belirtiliyor.
Hürmüz Boğazı Yeniden Ticarete Açılıyor
Anlaşmanın en dikkat çekici maddelerinden biri Hürmüz Boğazı ile ilgili düzenlemeler oldu.
Belgeye göre İran, ticari gemilerin Hürmüz Boğazı’ndan güvenli şekilde geçebilmesi için gerekli adımları atacak ve bu geçişlerden ücret talep etmeyecek.
Metinde ayrıca teknik ve askeri engellerin kaldırılması, mayın temizleme faaliyetlerinin yürütülmesi ve gemi trafiğinin yeniden başlaması için gerekli çalışmaların gerçekleştirileceği ifade ediliyor.
İran’ın Yeniden Yapılanması İçin 300 Milyar Dolarlık Plan
Altıncı madde kapsamında ABD ve bölgesel ortaklarının İran’ın yeniden inşası ile ekonomik kalkınmasını destekleyecek en az 300 milyar dolar büyüklüğünde bir plan üzerinde çalışacağı belirtiliyor.
Ancak anlaşmada, ABD’nin doğrudan mali katkı sağlamak zorunda olmadığı özellikle vurgulanıyor. Nihai finansman mekanizmasının ise ilerleyen süreçte netleştirileceği kaydediliyor.
Yaptırımların Kaldırılması Gündemde
Yedinci maddeye göre ABD, İran’a yönelik ekonomik yaptırımların kaldırılması yönünde adım atacak.
Buna Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi kararları kapsamında uygulanan yaptırımlar ile tek taraflı yaptırımlar da dahil ediliyor. Ancak yaptırımların hangi takvim doğrultusunda kaldırılacağı henüz kesinleşmiş değil.
Nükleer Silah Taahhüdü
Mutabakatın sekizinci maddesi, anlaşmanın en kritik bölümlerinden biri olarak öne çıkıyor.
İran, nükleer silah edinmeyeceğini ve satın almayacağını kabul ederken, mevcut zenginleştirilmiş uranyum stoklarının geleceğine ilişkin mekanizmanın ilerleyen müzakerelerde belirlenmesi öngörülüyor.
Belgede, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı denetiminde bazı teknik süreçlerin uygulanabileceği belirtiliyor.
Nükleer Programda Geçici Statüko
Dokuzuncu ve onuncu maddeler, zenginleştirilmiş uranyum konusuna kalıcı çözüm bulununcaya kadar tarafların mevcut durumu koruyacağını ifade ediyor.
Bu süreçte yeni yaptırımlar uygulanmaması ve bazı ekonomik faaliyetlere yönelik muafiyetlerin sürdürülmesi planlanıyor.
Dondurulmuş Varlıklar Konusu
On birinci madde, İran’ın uzun süredir gündeme getirdiği dondurulmuş varlıklar meselesini kapsıyor.
Belgede ABD’nin, kısıtlanan veya dondurulan fonların erişilebilir hale getirilmesine yönelik süreçleri başlatacağı belirtiliyor. Ancak uygulamanın ayrıntılarının müzakerelerde netleştirileceği ifade ediliyor.
İzleme Mekanizması ve Nihai Anlaşma Süreci
Anlaşmanın son maddelerinde tarafların uygulamaları denetlemek amacıyla ortak bir izleme mekanizması kuracağı belirtiliyor.
Ayrıca Mutabakat Zaptı’nın uygulanmaya başlamasının ardından nihai anlaşma müzakerelerinin yürütüleceği ve ortaya çıkacak nihai metnin Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi tarafından onaylanmasının hedeflendiği kaydediliyor.
ABD İRAN ANLAŞMASINDA HANGİ MADDELER VAR?
ABD ile İran arasında imzalanan 14 maddelik Mutabakat Zaptı’nın temel başlıkları şu şekilde sıralanıyor:
Tüm cephelerde askeri operasyonların sona erdirilmesi
Karşılıklı egemenlik ve toprak bütünlüğüne saygı gösterilmesi
Nihai anlaşma için 60 günlük müzakere süreci
ABD’nin deniz ablukasını kaldırması
Hürmüz Boğazı’nın ticari gemilere yeniden açılması
İran’ın yeniden yapılanması için ekonomik kalkınma planı hazırlanması
İran’a yönelik yaptırımların kaldırılması sürecinin başlatılması
İran’ın nükleer silah edinmemeyi kabul etmesi
Nükleer programda geçici statükonun korunması
Bazı ekonomik faaliyetlere yönelik muafiyetlerin sürdürülmesi
Dondurulmuş varlıkların erişime açılması
Ortak izleme mekanizmasının kurulması
Nihai anlaşma müzakerelerinin başlatılması
Nihai metnin Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi onayına sunulması
Anlaşma, askeri çatışmaların sona erdirilmesinden ekonomik yaptırımlara, Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılmasından nükleer faaliyetlerin denetlenmesine kadar uzanan kapsamlı bir çerçeve ortaya koyarken, birçok teknik detayın ilerleyen müzakerelerde netleştirilmesi bekleniyor.
