Birbirinden bağımsız gibi görünen bu gelişmeler aslında aynı jeopolitik dönüşümün parçaları mı? Siyasal bilimci ve uluslararası ilişkiler uzmanı Dr. Cihan Günyel, üç çatışmanın ortak yönlerini ve dünyayı bekleyen yeni dönemi CNN TÜRK için değerlendirdi.
GAZZE’DE KONTROL ALANI GENİŞLİYOR
Gazze Şeridi’nde ateşkes yürürlükte olmasına rağmen sahadaki fiili durum değişmeye devam ediyor. İsrail ordusunun, ateşkes kapsamında gerisine çekilmesi gereken ve “Sarı Hat” olarak bilinen bölgede beton bloklarla kontrol alanını adım adım genişlettiği belirtiliyor.
İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu da son açıklamasında Gazze Şeridi’nin yaklaşık yüzde 70’inin İsrail ordusunun kontrolünde olduğunu söyledi. Ateşkes sürecinin başında yüzde 53 seviyesinde olduğu belirtilen kontrol alanının önce yüzde 60’a, ardından yüzde 70’e yükseldiği ifade edildi.
Yaklaşık 365 kilometrekarelik Gazze Şeridi’nin 255 kilometrekaresinin İsrail kontrolüne geçtiği belirtilirken, yaklaşık 2,13 milyon Filistinlinin kullanabildiği alanın 110 kilometrekareye kadar düştüğü aktarılıyor. Bu durum, zaten ağır insani koşullarla mücadele eden bölgede nüfus yoğunluğunu ve barınma sorununu daha da artırıyor.
İsrail’in Refah’a yönelik kara harekâtı da krizin seyrini değiştiren gelişmelerden biri oldu. ABD ve Birleşmiş Milletler’in yoğun sivil nüfus nedeniyle yaptığı uyarılara rağmen başlatılan operasyon sonrasında yaklaşık 800 bin Filistinli kısa sürede yeniden yerinden edildi.
RUSYA VE UKRAYNA’DA HEDEF ARTIK YALNIZCA CEPHE HATTI DEĞİL
Rusya-Ukrayna savaşında da çatışmalar tüm şiddetiyle devam ediyor.
Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy, Ukrayna ordusunun Moskova bölgesindeki bazı lojistik tesisler ile bir petrol deposunu hedef aldığını açıkladı. Zelenskiy ayrıca Karadeniz’de Rusya’nın “gölge filosuna” ait iki tanker ve dört kuru yük gemisinin vurulduğunu duyurdu.
Rusya Savunma Bakanlığı ise buna karşılık Kiev’deki askeri sanayi tesisleri, İHA depoları ve Odessa bölgesindeki liman altyapısının uzun menzilli yüksek hassasiyetli silahlarla hedef alındığını bildirdi.
Karşılıklı açıklamalar, savaşın artık yalnızca cephede değil; enerji tesisleri, lojistik merkezleri, limanlar ve savunma sanayisini hedef alan operasyonlarla sürdüğünü ortaya koyuyor.
ABD-İRAN HATTINDA HEM SALDIRILAR HEM DİPLOMASİ TRAFİĞİ
Orta Doğu’da ABD ile İran arasındaki gerilim de yeniden tırmanıyor.
ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı (CENTCOM), İran’a yönelik yeni bir saldırı dalgası başlatıldığını açıkladı. Açıklamada operasyonların, Hürmüz Boğazı’ndaki ticari gemilere yönelik saldırılarda kullanıldığı belirtilen İran askeri kapasitesini zayıflatmayı hedeflediği ifade edildi.
İran Dışişleri Sözcüsü İsmail Bekayi ise ulusal çıkarların gözetilmesi halinde ABD ile müzakerelerin yeniden başlayabileceğini söyledi.
Öte yandan CNN’e konuşan ABD’li yetkililer, Washington ile Tahran arasında gerilimi düşürebilecek 10 günlük geçici ateşkes seçeneğinin masada olduğunu öne sürdü. Haberde, olası anlaşmanın Hürmüz Boğazı’ndaki bazı kısıtlamaların kaldırılmasını da içerebileceği belirtildi.
“BU ÜÇ KRİZ BİRBİRİNDEN BAĞIMSIZ DEĞİL”
Siyasal bilimci ve uluslararası ilişkiler uzmanı Dr. Cihan Günyel, üç farklı coğrafyada yaşanan gelişmelerin tek tek değerlendirilmemesi gerektiğini söyledi.
“Rusya-Ukrayna savaşı ve ABD-İran savaşı, uluslararası sistemde yeni kırılmaların, sistemsel bir krizin ve ABD-Batı hegemonyasına karşı yeni meydan okumaların yaşandığı bir süreci ortaya koyuyor.” diyen Günyel, Gazze’de yaşananları ise “bir savaş yerine soykırım olarak ifade etmek gerekir” sözleriyle değerlendirdi.
Üç dosyanın ortak yönüne dikkat çeken Günyel, “Her üç vakaya baktığımızda ortak yönler olarak güç asimetrisi içerisinde güçlünün daha güçsüz tarafa askeri gücünü kullanarak istediğini yaptırma çabasını görüyoruz.” ifadelerini kullandı.
“ULUSLARARASI HUKUK YERİNİ GÜCE BIRAKIYOR”
Çatışmaların yalnızca askeri değil, hukuki açıdan da önemli sonuçlar doğurduğunu belirten Günyel, sivillerin giderek daha fazla hedef haline geldiğini söyledi.
“Sivil altyapının da hedeflendiği, toplumların topyekûn cezalandırıldığı, uluslararası hukukun, insancıl hukukun ve savaş hukukunun tamamen ortadan kalktığı bir süreçle karşı karşıyayız.” diyen Günyel, şu değerlendirmeyi yaptı:
“Hukuka dayalı uluslararası sistemin yerine güce dayalı bir sistem ortaya çıkmaya başladı.”
TRUMP DÖNEMİ VE YENİ GÜVENLİK MİMARİSİ
ABD Başkanı Donald Trump’ın ikinci döneminde benimsediği “güç yoluyla barış” yaklaşımının da bu dönüşümün işaretlerinden biri olduğunu söyleyen Günyel, Rusya-Ukrayna savaşının Avrupa’nın güvenlik anlayışını yeniden şekillendirdiğini ifade etti.
“Bugün Avrupa güvenlik mimarisinde yeni arayışların ortaya çıktığı, NATO’nun Avrupa kanadının artık Avrupa güvenliğinde ABD’nin yerine daha fazla sorumluluk aldığı bir süreçteyiz.” diyen Günyel, Washington’ın ise stratejik odağını Asya-Pasifik’e ve Çin’le rekabete kaydırdığına dikkat çekti.
“KÜRESEL GÜÇ MÜCADELESİ ARTIK SAHADA YAŞANIYOR”
Rusya-Ukrayna savaşının yalnızca iki ülke arasında yaşanan bir savaş olarak okunamayacağını belirten Günyel, bunun aynı zamanda küresel güç rekabetinin sahaya yansıması olduğunu söyledi.
“Bugün Ukrayna-Rusya savaşı bize mikro ölçekli bir küresel güç mücadelesi örneğini gösteriyor. Çin’in teknoloji, İran’ın SİHA, Kuzey Kore’nin asker göndererek destek verdiği Rusya; Batılı ülkelerin hava savunma sistemleri, ekonomik yardım ve istihbarat desteği sağladığı Ukrayna…” değerlendirmesinde bulunan Günyel, savaşların küresel ittifakları da yeniden şekillendirdiğini ifade etti.
SAVUNMA HARCAMALARI REKOR SEVİYEDE
Dr. Günyel, yaşanan çatışmaların savunma harcamalarına da doğrudan yansıdığına işaret etti.
Stockholm Uluslararası Barış Araştırmaları Enstitüsü’nün (SIPRI) 2025 verilerine göre küresel askeri harcamaların 2 trilyon 887 milyar dolara ulaştığını hatırlatan Günyel, küresel gayrisafi yurt içi hasılanın yüzde 2,5’inin artık savunmaya ayrıldığını söyledi.
“2026 yılında bu rakamların daha da artması yüksek olasılık.” diyen Günyel, devletlerin güvenlik politikalarında askeri kapasiteyi önceleyen yeni bir döneme girildiğini belirtti.
“ENERJİ, TİCARET YOLLARI VE GÜÇ MÜCADELESİ BELİRLEYİCİ OLACAK”
Önümüzdeki dönemde çatışmaların seyrini belirleyecek unsurlara da değinen Günyel, enerji kaynakları, küresel ticaret yolları ve ideolojik rekabetin daha fazla ön plana çıkacağını söyledi.
“Günümüzde yaşanan savaşlara ve savunma harcamalarındaki artışlara baktığımızda, gücün uluslararası hukukun yerini aldığı bir uluslararası-küresel sistemden bahsedebiliriz.” ifadelerini kullanan Günyel, enerji kaynaklarının kontrolü, ticaret yolları ve bölgesel güç mücadelelerinin uluslararası siyasetin ana belirleyicileri olmaya devam edeceğini kaydetti.
