Kontrat tarihe karıştı navlun saat başı değişiyor

Aysel YÜCEL

Küresel lojistikte pan­demiyle başlayan “di­namik fiyatlandırma” modeli, artan jeopolitik riskler ve yapay zekâ destekli otomatik sistemlerin etkisiyle öngörüle­mez bir boyuta ulaştı. Navlun fi­yatları artık günler değil, saat­ler içinde değişiyor.

Havayolu taşımacılığında uzun yıllardır uygulanan aylık ya da haftalık sabit tarifeler büyük ölçüde or­tadan kalkarken, kargo taşıma­cılığı anlık doluluk oranlarına göre fiyatlanan uçak bileti man­tığına büründü. Denizyolunda da benzer bir kırılma yaşanıyor; armatörler uzun vadeli kontrat­lar yerine gemi bazlı anlık fiyat­landırmayı tercih ediyor. Sektör temsilcileri, öngörülebilirliğin kaybolmasının tüm tedarik zin­cirini tıkadığını vurgulayarak ulusal lojistik kapasitesinin ve yerli güçlerin desteklenmesi ge­rektiğine dikkat çekiyor.

“Meslek hayatımda ilk kez ‘saatlik’ navlun gördüm”

Asset GLI Hava Kargo Ope­rasyon Yöneticisi Burak Ecevit, meslek hayatında ilk kez bu yıl saatlik fiyatlandırma gördüğü­nü belirterek, “Eskiden hava­yollarının aylık tarifeleri var­dı. Artık tamamen spot sisteme geçildi. Fiyat teklifleri iki saat geçerli oluyor. Bu sürede kapa­site dolarsa aynı uçuş için yeni fiyat geliyor. Kargo taşımacılığı artık uçak bileti mantığıyla fi­yatlanıyor” diye konuştu.

Denizyolunda ise armatör­ler uzun vadeli kontratlar yeri­ne gemi bazlı fiyat vermeyi ter­cih ederken, aynı hatta birkaç gün hatta aynı gün içinde hare­ket eden gemiler arasında bile önemli navlun farkları oluştu.

Sektör temsilcilerine göre ih­racatçılar yük gemiye yüklen­dikten sonra bile sürpriz mali­yetlerle karşılaşabiliyor. Yakıt, savaş riski, yoğun sezon veya li­man sıkışıklığı gibi gerekçelerle uygulanan ek ücretler sonradan faturaya yansıtılıyor. Bu neden­le ihracatçılar, anlaştıkları nav­lun bedelinin üzerinde maliyet ödemek zorunda kalabiliyor.

Asset GLI Denizyolu Ope­rasyon Müdürü Ali Ertem Kay­manlı, özellikle Ortadoğu ve Kuzey Afrika hatlarında arma­törlerin artık kontrat yapmak istemediğini belirterek, “Nere­deyse tamamen gemi bazlı fiyat­lama dönemine geçildi. Bu haf­ta aldığınız fiyatı gelecek hafta kullanmanız mümkün olmuyor. Yoldaki yüklerimize dahi ilave maliyetler geldi ve bunları müş­terilerimizle yeniden görüşmek zorunda kaldık” diye konuştu. Kaymanlı, ihracatçının 5 bin dolara taşıma anlaşması yaptı­ğı yük için yolculuk sırasında li­man yoğunluğu, yakıt veya gü­venlik gerekçesiyle ilave navlun faturasıyla karşılaşabildiğini belirterek, bunun maliyet hesa­bını ve ticari planlamayı ciddi şekilde zorlaştırdığını söyledi.

Yapay zekâ da etkili oldu

Cardinal Global Logistics Türkiye Genel Müdürü Meh­met Serkan Erdem ise fiyatla­madaki dönüşümün arkasın­da yapay zekâ destekli sistem­lerin de etkili olduğunu söyledi. Havayolları ve büyük kontey­ner hatlarının uzun süredir bu altyapıya yatırım yaptığını be­lirten Erdem, “Uçak ya da ge­mi boşsa fiyat düşüyor, talep ve doluluk arttığında sistem fiya­tı otomatik yükseltiyor. Yapay zekâ artık lojistikte fiyatlamayı yönetiyor. Yakında saatlik değil dakikalık fiyat değişimlerini ko­nuşacağız” değerlendirmesin­de bulundu. Sektör kaynakları, özellikle küresel ölçekte faali­yet gösteren büyük armatörle­rin spot piyasaya ağırlık verme­siyle klasik yıllık navlun kont­ratlarının işlevini büyük ölçüde yitirdiğini belirtiyor.

Geriye dönük fatura isteyen var!

Forwarder sektöründen bir yönetici ise yaşadıkları son ör­nekle sorunun boyutunu orta­ya koydu. Mart ayında Katar’a gönderilen konteynerler için dört ay sonra 6 bin 500 euro tu­tarında “acil yakıt ek ücreti” fa­turası geldiğini belirten sektör temsilcisi, maliyet artışlarının anlaşılabilir olduğunu ancak ge­riye dönük fiyatlandırmanın ih­racatçı açısından ciddi bir belir­sizlik yarattığını ifade etti.

Küresel kartellerin agresif fi­yat politikalarına karşı Türk ih­racatçısını koruyacak en önem­li unsurun yerli armatörler ve yerli havayolu şirketleri oldu­ğunu belirten temsilciler, ulusal lojistik kapasitesinin destek­lenmesi gerektiğini vurguluyor.

UTİKAD Başkanı: Geriye dönük ek navlun faturası için sözleşmeler dikkatle incelenmeli

UTİKAD Başkanı Bilgehan Engin, kamuoyunda tartışılan geriye dönük ek navlun faturalarının belirli hukuki şartlar altında uygulanabildiğini söyledi.

Engin, savaş riski, güvenlik tedbirleri veya sefer sırasında ortaya çıkan olağanüstü operasyonel maliyetlerin, taşıma sözleşmesi veya konşimentoda buna ilişkin hüküm bulunması halinde yük sahibine yansıtılmasının uluslararası taşımacılıkta hukuken mümkün olduğunu belirtti. Türk Ticaret Kanunu’nun 1196’ncı maddesine işaret eden Engin, özellikle konteyner taşımalarında standart konşimento hükümlerinin bağlayıcı olduğunu, bu nedenle savaş riski, güvenlik veya acil durum ek ücretlerinin sonradan talep edilebildiğini ifade etti.

Engin, pandemi döneminde küresel ölçekte yaygınlaşan dinamik fiyatlandırma sistemin jeopolitik riskler ve bölgesel krizlerle birlikte bugün çok daha yoğun şekilde uygulanır hale geldiğini vurgulayarak, yük sahiplerinin taşıma sözleşmeleri ile konşimento hükümlerini dikkatle incelemesinin önemine dikkat çekti.

Tonaj yüzde 9 navlun yüzde 33 arttı

Drewry Dünya Konteyner Endeksi (WCI), Asya- Avrupa hattındaki kapasite kısıtlamaları ve boş seferlerin etkisiyle 40’lık konteyner başına navlun 4.639 dolara ulaşarak Eylül 2024’ten bu yana en yüksek seviyesini gördü. Konteyner navlununda yıllık artık yüzde 75’e dayandı. Asya-Avrupa ticaret rotasında, spot navlun ücretleri bu hafta da artmaya devam ediyor.

Şanghay’dan Rotterdam’a olan spot navlun yüzde 5 artışla 40'lık konteyner başına 4.933 dolara yükseldi. Hava kargoda da fiyat dalgalanması sürüyor. WorldACD Market Data’nın en son verilerine göre, haziran ayında küresel tonajlar geçen yılın aynı ayına göre yüzde 9 artış gösterirdi. Haziranda Orta Doğu ve Körfez pazarlarına kapasitenin geri dönmeye devam etmesine rağmen, dünya çapındaki hava kargo navlunu haziran ayında yüksek seviyelerde kaldı.

Haziran ayı ve ikinci çeyrek genelinde ortalama piyasa fiyatları, geçen yılın aynı dönemine kıyasla yüzde 33 daha yüksek gerçekleşti. İkinci çeyrekteki ortalama ücretler, birinci çeyrekteki ortalama seviyenin de yüzde 28 üzerinde seyretti. Haziran ayında kilo başına 3,71 dolar olan dünya genelindeki ortalama spot fiyatlar, geçen yıla göre yüzde 43 artış kaydetti.