Eğitimini Türkiye'de tamamladıktan sonra çalışmalarını kısıtlı imkanlara ve belirsizliklere rağmen sürdüren Doç. Dr. Begüm Mathyk, bugün NASA ve ESA projelerinde kadın sağlığı araştırmalarına liderlik ediyor. "Uzay çalışmaları bizi neden ilgilendirsin?" sorusuna yanıt veren Mathyk'ın yer çekimsiz ortamda gerçekleştirdiği ilk jinekolojik muayene ve üreme sistemi araştırmaları, doğrudan Dünya'daki kadınların ilaç ve sağlık teknolojilerinin geliştirilmesinde kullanılacak.
Türkiye gazetesinden Ziyneti Kocabıyık'a konuşan Doç. Dr. Begüm Mathyk, Türkiye'de aldığı tıp eğitiminin uluslararası vizyonundaki önemine dikkat çekerken, ülke içinde bilim üretmeye çalışan gençlerin karşılaştığı zorlukları kendi deneyimi üzerinden aktarıyor. Türk gençlerine seslenen Mathyk, Türkiye'deki akademik ve bilimsel iklime işaret ederek şu ifadeleri kullanıyor:
"Bilimsel yolculuk her zaman kolay olmuyor; kısıtlı imkânlar ve belirsizliklerle karşılaşabiliyorsunuz. Ancak merak duygunuzu kaybetmeyip yılmadan çalıştığınızda, en büyük fırsatlar en beklenmedik anlarda karşınıza çıkıyor. Kendinize asla sınır koymayın."
Doktor bir anne babanın çocuğu olarak büyüyen ve çocukluğundan itibaren uzay tıbbına ilgi duyan Mathyk, mesleki seçimini ve neden bu alana yöneldiğini ise şu sözlerle açıklıyor:
"Hekimlik benim için her zaman merak, heyecan ve insanlara nerede olurlarsa olsunlar yardım edebilmek anlamına geldi. Kadın sağlığı alanında çalışırken uzay araştırmalarında bu konuda önemli bilgi eksiklikleri olduğunu fark ettim. Uzaya çıkan kadın sayısı artarken, kadın üreme sağlığının uzay şartlarında nasıl etkilendiğine dair veriler oldukça sınırlıydı. Bu nedenle yaklaşık yedi yıl önce çalışmalarımı bu alana yönlendirdim."
Şu anda South Florida Üniversitesi Kadın Hastalıkları ve Doğum Bölümü'nde görev yapan Doç. Dr. Begüm Mathyk, NASA OSDR Kadın Üreme Analizi Çalışma Grubu Başkanlığını yürütüyor.
"AMAN UZAYDAKİ KADIN SAĞLIĞI BENİ NEDEN İLGİLENDİRSİN?"
Uzay tıp araştırmalarının sadece bütçesi yüksek devletlerin ya da astronotların lüksü olduğu yönündeki genel algıyı sarsan veriler, doğrudan Mathyk'ın çalışmalarında yer alıyor. Dünya dışı yaşam araştırmalarının aslında Dünya'daki sıradan vatandaşa hizmet ettiğini belirten Doç. Dr. Mathyk, konuyu şöyle netleştiriyor:
"Okuyucular, 'Aman uzaydaki kadın sağlığı beni neden ilgilendirsin?' diye düşünebilir. Uzay araştırmaları sadece astronotlar için yapılmıyor. Uzayda öğrendiğimiz birçok bilgi; Dünya'daki kadınların sağlığı, ilaç geliştirme ve yeni sağlık teknolojilerinin geliştirilmesine de katkı sağlayabiliyor."
Mathyk, yürüttüğü projelerin kapsamını şu şekilde özetliyor:
"Bugüne kadar yaptığım çalışmalarda uzay uçuşlarının kadın mikrobiyotası, özellikle vajinal mikrobiyom üzerindeki etkilerini inceleyen çalışmalar yayımladım ve farklı yer çekimi şartlarının anne sütü üzerindeki etkilerini araştıran bir projeyi yakın zamanda tamamladım. Bunun yanında, tamamı kadınlardan oluşan uluslararası IIAS-02 araştırma astronotu ekibinde kadın sağlığı çalışmalarına liderlik ediyorum. Ayrıca Ay Uzay İstasyonu kapsamında insan sağlığı araştırmalarına yönelik uluslararası bir çağrıya, Ay ortamında kadın sağlığı araştırmaları ve mevcut bilimsel zorluklar üzerine hazırladığım bir öneriyle katkıda bulundum. Şu anda bazı projelerimiz hazırlık aşamasında, bazıları ise veri analiz sürecinde."
YER ÇEKİMSİZ ORTAMDA YAPILAN İLK JİNEKOLOJİK MUAYENE
Doç. Dr. Mathyk, Avrupa Uzay Ajansı (ESA) ve ABD'de NIH (Ulusal Sağlık Enstitüleri) tarafından desteklenen uzay biyolojisi projelerinde görev alırken tıp literatüründe bir ilke imza attı. Dünyada ilk kez, yer çekimsiz uzay analoğu bir ortamda jinekolojik ultrason muayenesi gerçekleştiren Mathyk'ın bu çalışması, Amerikan Kadın Doğum ve Jinekoloji Derneği'nin resmi dergisinde de yayımlandı. Bu adım, uzun süreli uzay görevlerinde astronotların teşhis ve tedavi süreçleri için kritik önem taşıyor.
Bunun yanı sıra Mathyk, tamamı sivillerden oluşan insanlı ilk uzay yolculuğu programı olan "Inspiration4" ekibindeki kadın astronotların sağlık verilerini inceledi. Bu araştırmada uzay uçuşlarının kadın ve erkek vücudunda yarattığı farklı biyolojik etkiler incelenerek, hormon ve bağışıklık sistemindeki değişiklikler haritalandırıldı. Mathyk, bu yıl içinde gerçekleştirilecek olan ve tamamı kadınlardan oluşan astronot ekibinin uzay uçuşu öncesi ve sonrası sağlık durumlarını incelemeye devam edecek.
"GELECEĞİN UZAY SAĞLIK KILAVUZUNU HAZIRLIYORUZ"
Uzay ortamının insan fizyolojisi üzerindeki etkilerinin henüz tam olarak çözülemediğini ifade eden Mathyk, araştırmalarının nihai amacını şu sözlerle özetliyor:
"Özellikle kadın sağlığı konusunda çok önemli araştırmalara ihtiyaç var. Yer çekiminin azalması, radyasyon maruziyeti ve biyolojik değişimler insan sağlığını nasıl etkiliyor? Üreme sistemi bu şartlarda nasıl çalışıyor? Bunlar geleceğin en önemli bilimsel soruları arasında yer alıyor. Amacımız, kadın sağlığı ile ilgili mevcut uzay verilerini bir araya getirerek bilgi eksiklerini belirlemek ve yeni araştırmaları teşvik etmek. Elde ettiğimiz bilimsel bulguları, astronotların uzay uçuşu sağlık kılavuzlarına dönüştürüyoruz. İnsanlığın bir gün Dünya dışında hayat kurması hâlinde, bu hazırlıkların bir parçası olmak en büyük vizyonum."
UZAYDA GEBELİK VE MARS DOĞUMLU BEBEKLER MÜMKÜN MÜ?
Gelecekte Mars'ta kurulması planlanan yaşam alanlarında üremenin ve "uzay doğumlu" bebeklerin mümkün olup olmadığına dair bilimsel gerçekleri paylaşan Doç. Dr. Mathyk, konunun henüz netleşmeyen boyutlarını şöyle aktarıyor:
"Bugün için bu sorunun kesin bir cevabı yok. Uzayda gebelik, fetal gelişim ve doğum konusunda çok sınırlı bilgiye sahibiz. Uzayda üreyen balıklar var fakat insan biyolojisi çok daha kompleks. Ancak ilerleyen yıllarda yapılacak araştırmalarla bu soruların cevaplarını daha iyi anlayacağız. Uzun vadede uzayda doğan insanların olması teorik olarak mümkün görünse de henüz bilimsel olarak cevaplanması gereken çok sayıda soru var."
Şu an çalıştığı hastanede aktif olarak kadın doğum doktorluğu hizmeti vermeyi sürdüren Doç. Dr. Mathyk, bir yandan da Almanya Berlin'deki Charité Üniversitesi'nde Uzay Tıbbı Yüksek Lisans Programı'nda kadın sağlığı dersleri vermeye devam ediyor.
TÜRKİYE'NİN UZAY YARIŞINDAKİ KONUMU
Uluslararası alanda Virgin Galactic ve NASA ortaklı projelerde yer alan Mathyk, Türkiye'nin uzay çalışmalarına ilişkin ise şu tespitte bulunuyor:
"Bütün dünyada uzay alanında çılgınca denebilecek çalışmalar yapılıyor. Neredeyse her ülkenin uzay çalışmaları var. Türkiye'nin uzay ajansını kurması, son yıllarda uzay alanında çalışması son derece önemli. Gururla takip ediyorum. Bu yarışta geri kalmamak gerek."
Doç. Dr. Begüm Mathyk, bu yıl Türkiye'de düzenlenecek olan iki büyük organizasyonda yer alacak. Mathyk, ICAM 2026'nın yanı sıra Antalya'da gerçekleştirilecek uluslararası uzay etkinliği IAC 2026'ya konuşmacı olarak katılacak.
