AHMET USMAN
İlaç içeriklerinde bulunan etken maddelerin çok büyük bir kısmı bitkilerden elde ediliyor. Anadolu, 500’e yakın endemik bitki türü ile bu alanda çok önemli bir çeşitliliğe sahip olmasına karşın, bu potansiyelini özellikle ilaç hammaddesi konusunda neredeyse hiç değerlendiremiyor. Türkiye ilaç sanayi, hammadde anlamında yüzde 98 oranında ithalata bağımlı durumda. Pek çok tarım ürünü katma değeri en düşük haliyle yurt dışına satılırken, bunların ileri işlenmiş hali yüksek bedeller ödenerek ithal ediliyor. İlaç hammaddeleri söz konusu olduğunda bu durum katma değer ve cari denge yanında milli güvenlik açısından da çeşitli sakıncalar barındırıyor.
Tüm bu parametreleri değerlendiren Aydın Sanayi Odası (AYSO), bölgenin başlıca tarımsal ürünlerini ve bunların atıklarını bir kümelenme projesi kapsamında ilaç hammaddesine dönüştürerek katma değerini artırmak için harekete geçti. Aydın’ı zengin biyoçeşitliliği, tarımsal yan ürünleri ve endemik florasını ileri teknolojiyle işleyerek, küresel ölçekte tanınan ve güvenilen bir agro-pharma üretim üssü haline getirmek ve diğer bölgeler için bir rol model olmak vizyonuyla yola çıkan AYSO, ilaç, kimya, makine-ekipman, yazılım ve tarım üreticilerini tek bir stratejik ekosistemde buluşturarak; güçlü, dayanıklı ve dışa bağımlılığı minimuma indiren bir bölgesel agro-pharma tedarik zinciri ve kümelenme modeli oluşturma misyonu ile hareket ediyor. Proje kapsamında, bankalar ve büyük sermaye kuruluşlarının da katılabileceği, Aydınlı iş insanlarından oluşan çok ortaklı bir şirket kurulacak, bu şirket kentin Türkiye ve dünya pazarlarında söz sahibi olduğu zeytinyağı, enginar, kekik, incir gibi ürünlerin özütlerini, uçucu yağlarını çıkaracak bir yatırım hayata geçirecek. Diğer illere de örnek olması hedeflenen proje ile bir yandan tarım ürünlerinin katma değeri artırılırken, diğer yandan iş dünyasında birlikte iş yapma kültürünün geliştirilmesi amaçlanıyor.
AYSO Yönetim Kurulu Başkanı Gökhan Maraş, tarımda katma değeri artırmaya yönelik görüşlerini şöyle anlattı:
Enginarın üreticisi biziz, hapın etken maddesi ithal
Katma değerli üretim dendiğinde son yıllarda akla önce savunma sanayisi geliyor. Fakat bu sektörde belli işler belli illerde başlamış ve yol alınmış. Artık bu pastadan pay almak için çok ciddi efor harcamanız lazım. Ankara’ya gidiş gelişlerimizde pek çok kesimle görüşmeler yapıyoruz. Bunlardan biri de Teknoloji İlaç ve Yerli Sanayi Topluluğu (TİYSAT) oldu. Buradaki sohbetimizde enginar hapı gündeme geldi. Enginarın en çok üretildiği il Aydın. Fakat Türkiye’den bizler bu bitkinin çanak ya da kalp tabir edilen kısmını alıp gıda olarak tüketiyoruz, sapı, yaprağı gibi kalan kısımlarını atıyoruz. Görüşmemizde Türkiye ilaç sanayisinde hammaddenin yüzde 98’lik kısmının yurt dışından geldiğini öğrendik. Enginar hapının etken maddesi doğal olarak enginardan elde ediliyor. Enginarın üreticisi biziz ama ilaçta kullanılan etken madde yurtdışından geliyor. Yani bizim o etken maddeyi üretecek potansiyelimiz var ama değerlendiremiyoruz.
Pek çok tarımsal üründe benzer bir durum söz konusu. Biz bölgemizin söz sahibi olduğu ürünlerden yola çıkıyoruz. Zeytinyağı da bunlardan biri. Türkiye çok güneş alan ülkeler arasında yer almasına karşın ciddi miktarda D vitamini hapı tüketimi var. Bu hapların içindeki etken maddeler zeytinyağından elde ediliyor. Aydın, Türkiye’de en çok zeytin ağacı varlığına sahip, en çok zeytinyağı üreten illerin başında geliyor. Farm green, soğuk sıkım zeytinyağları yüksek polifenol içeriğine sahip olurlar. Zaten polifenol miktarı 900’ün üzerinde olan zeytinyağları tedavi amaçlı kullanılıyor. Bunlardan elde edilen ekstraktlar da D vitamini haplarının etken maddesini oluşturuyor.
İncir yaprağının sütü için endüstriyel orman gerekebilir
Kekik de bu kapsamda öncelikli olarak değerlendirilebilecek ürünlerden biri. Türkiye kuru kekik ihracatının yüzde 80’i komşumuz Denizli’den karşılanıyor. Bunu niye sadece kurutup göndermek yerine ilaç sanayinde kullanılacak bir hammaddeye dönüştürüp ihraç etmeyelim. Biz, zeytinyağı, enginar yaprağı ve kekik ile yola çıkacağız. Bunlara uzun vadede incir yaprağı sütü de eklenebilir. Aydın, dünyanın en büyük incir üreticisi. İnciri yaş ve kurutulmuş olarak pazara sunuyoruz. Katma değeri de bu meyveleri ileri işlenmiş halde satarak yükseltmeye çalışıyoruz. Fakat halihazırda incir yapraklarının ekonomik bir değeri yok. Ağacın belli gelişim dönemlerinde incir yaprağını koparırsanız, koptuğu yerden bir süt çıkar. Sağım zamanını çok iyi belirlemek ve özelliğinin kaybolmaması için bunu özel yöntemlerle toplamak gerekiyor. Spesifik bir ürün. Farklı bir araştırma konusu olduğu için bu ürünü sonraya bıraktık. Diğer ürünlerde hasat kısmı bu kadar zor değil. Fakat eğer başarılı olursak belki de ileride sadece yapraklarındaki sütten yararlanmak için endüstriyel incir ormanları yetiştirmek gerekebilir. Hasadı ve işlemesi çok hassas olan bu ürünün katma değeri çok yüksek.
Çok ortaklı şirket için ana sözleşme hazırlıyoruz
Proje kapsamında bir girişim sermayesi oluşturacağız. Aydın’da maalesef ortak iş yapma kültürü yerleşmiş değil. Proje bu anlamda da örnek olacak. Şu an ağırlığı şirket oluşumuna verdik. Kapsamlı bir ana sözleşme hazırlıyoruz. Çok ortaklı bir şirket olacak. Kimler nasıl hisse alabilecek, bunları nasıl satabilecek, vefat durumunda hisseler nasıl devredilebilecek, yönetim kurulu, icra kurulu, denetim kurulu yetki ve görevleri neler olacak ana sözleşmede ayrıntılı bir şekilde belirlenecek. Ardından ortak olmak isteyenler için ilana çıkacağız. Bankalardan ya da büyük sermaye kuruluşlarından da ortak olmak isteyenler olacaktır. Ege’de genelde ‘az olsun benim olsun’ mantığı hakim. Bundan çıkmamız lazım, çünkü dünya devi kuruluşların bile ayakta kalabilmek için birleştiği bir ekonomik ortamdan geçiyoruz.
Ne büyüklükte bir yatırım yapılacağı kararlaştırıldıktan sonra şirketin sermaye miktarı belirlenecek. Başlangıç için gereken miktarı ortaklardan toplayıp yatırıma başlayacağız. Sonrasında peyderpey yatırımı büyüteceğiz. Şirketin kurulumu ve yatırım hazırlıklarının bir yıl içinde tamamlanmasını, hemen ertesinde de yatırıma başlanmasını hedefliyoruz. Tüm bu süreçte potansiyel alıcılarla da görüşmelerimiz olacak. Yaptığımız ön araştırmada pazarda ciddi bir açık olduğunu gördük. Çünkü bu iş, sağlık sektörüyle sınırlı değil. Örneğin, zeytinyağından ilaç hammaddesi elde ederken kalan kısımları da kozmetik sanayisinde kullanılabilir.
Türkiye’de ilaç sanayisi hak ettiği ilgiyi görmüyor
Bu tür projelerde hemen dönüş beklemek çok mantıklı değil çünkü, binanın yapılması ve makinelerin alınmasıyla iş bitmiyor. Bunun testleri, belgelendirmesi gibi aşamaları var. Bunların ardından imalata start verilecek. Türkiye’de savunma, havacılık, enerji gibi sektörler sürekli gündemde ama ilaç sanayisi hiç konuşulmuyor. Oysa dünyada insanlık var olduğu sürece sağlık, savunma ve gıda sektörleri yok olmayacak. Aydın’ın gıda sanayisindeki yeri fena değil. İlin 2025 rakamlarına göre 1 milyar 957 milyon dolarlık ihracatından gıda sanayi yaklaşık 655 milyon dolar pay alıyor. Hedefimiz bu rakamı orta vadede 1 milyar dolara çıkarmak. Bunu da ürün miktarından çok, katma değeri artırarak başaracağız.
Ekstrakt üretimi için yol haritası
AYSO Başkanı Gökhan Maraş, yürütecekleri proje için yol haritasını şöyle açıkladı:
- İlaç hammaddesinde dışa bağımlılığı azaltacak yerli üretim kapasitesini kurmalıyız.
- Tarımsal ürünleri ham haliyle satmak yerine ileri işlenmiş ürüne dönüştürmeliyiz.
- Bölgesel ürünler üzerinden agro-pharma kümelenmesi oluşturmalıyız.
- Tarımsal atıkları ekonomik değere dönüştürmeliyiz.
- Çok ortaklı şirket modeliyle birlikte iş yapma kültürünü geliştirmeliyiz.
- Önce uygulanabilir ve hızlı sonuç alınabilecek ürünlerle başlamalıyız.
- Teknoloji ve makine gücünü yerel üretim avantajıyla birleştirmeliyiz.
- Ekstrakt üretimi için kümelenme projesini sadece Aydın için değil, Türkiye için bir rol model haline getirmeliyiz.
Fırsatlar ve güçlü yönler, tehditler ve zayıf yönlerin çok üstünde
AYSO tarafından hazırlanan İlaç Hammadde & Gıda Takviyesi için Kümelenme Çalışması’nın SWOT analizinde fırsatlar ve güçlü yönlerin öne çıktığı görünüyor. Analizde güçlü yönler olarak zengin bitki, sebze-meyve çeşitliliği, TİYSAT ile İşbirliği, gıda sanayisi alt yapısı gösterilirken; zayıf yönler bölgede yatırım iştahının düşük olması ve ilaç firmaları ile iletişim eksikliği olarak sıralanyor. Fırsatlar ilaç hammadde konusunda ithalatı azaltma, %98 yurtdışı bağımlığı azaltma, makine, ambalaj ve yazılım ile kümelenme potansiyeli olarak ortaya koyulurken; tehditlerde ekonomik durum ve finansmana erişim zorlukları öne çıkıyor.
portre | Aydın’ın sanayisinde katma değeri artıracak projelere öncülük ediyor
Aydın’da 1983’te doğan Gökhan Maraş, ilk, orta ve lise öğrenimini Aydın’da gördükten sonra, lisans eğitimini Anadolu Üniversitesi Ekonomi Bölümü’nde tamamladı. Ardından İtalya’ya giderek Università per Stranieri di Perugia’da İtalyan Dili ve Edebiyatı eğitimi aldı. Profesyonel iş hayatına aile şirketi olan OKT Trailer’de başlayan Maraş, halen firmanın yönetim kurulu başkanlığı görevini sürdürüyor. 2014’te meclis üyesi olarak girdiği AYSO’da 2022’de yönetim kurulu başkanı olarak seçilen Maraş, ayrıca AYDIN ASTİM OSB yönetim kurulu başkanlığı, Ege Ekonomiyi Geliştirme Vakfı (EGEV) yönetim kurulu başkan yardımcılığı, TOBB genel kurul delegeliği ve sanayi konseyi üyeliği, Güney Ege Kalkınma Ajansı, ICC Türkiye Milli Komitesi ve İzmir İtalyan Ticaret ve Sanayi Odası Derneği yönetim kurulu üyelikleri görevlerini sürdürüyor. Maraş, Aydın’ın sanayisinde katma değeri artırmaya yönelik projelere ağırlık veriyor.
