ABD’nin resmi İhale Yönetim Sistemi (www.sam.gov)’nde Kasım 2024’te yayınlanan bir ilan, Türkiye’deki F-35 üretim ve test ekipmanlarının geri alınması için harekete geçildiğini ortaya çıkarmıştı. ABD Donanması’na bağlı Deniz Hava Sistemleri Komutanlığı (NAVAIR) tarafından yayınlanan ilana göre, F-35 Ortak Program Ofisi (JPO), Türkiye’deki F-35 üretim ve testlerinde kullanılan tezgâhların ABD’ye geri götürülmesi için yüklenici firma aramaya başlamıştı. Fiyat araştırması için verilen ilanda, yüklenici firmadan ekipmanları uygun şekilde sökmesi, paketlemesi, işlemleri muhasebeleştirerek sevkiyatı gerçekleştirmesi isteniyordu. İlanda şu ifadeler yer alıyordu:
“F-35 Ortak Program Ofisi, F-35 özel takımları (ST) ile özel test ekipmanlarının (STE) nakliyesi ve iadesi için pazar araştırması yürütmektedir. Ofis’in gereksinimi, Türkiye Cumhuriyeti’nde bulunan devlet mallarının sökülmesi, paketlenmesi, taşınması ve depolanmasından oluşmaktadır. Yüklenici, F-35 ST/STE’yi, Amerika Birleşik Devletleri Hükûmeti (USG) ve uluslararası nakliye standartları ile prosedürleri, kanunları ve yönetmeliklerine uygun olarak sevk edecektir. Yüklenici, F-35 ST/STE’nin gelecekte kullanılmak üzere uygun şekilde korunmasını ve envanterinin çıkarılmasını sağlamak için gerektiği şekilde uygun paketleme malzemeleri, nakliye konteynerleri vb. kullanacaktır. Yüklenici, sökümden depolamaya kadar tüm faaliyetler sırasında varlıkların uygun şekilde muhasebeleştirilmesini ve korunmasını sağlayacaktır. Yüklenicinin iş performansı sırasında devlet kurumları ve diğer yüklenicilerle ortaklık kurması gerekebilir.”
CASUSLUK SUÇLAMASI
İlana göre Ankara’daki TUSAŞ tesislerinde yapılacak söküm işlemlerinin ardından deniz yoluyla ABD’ye götürülecek olan tezgâhlar, Northrop Grumman’a ait Palmdale/Kaliforniya’daki gövde üretim tesisinde yeniden kurulacaktı. Gelişmeyi aktaran Defense Archives sitesi ise Türkiye’nin F-35 üretim tezgâhlarını elinde bulundurmasının, ABD’de “endüstriyel casusluk” gibi birtakım güvenlik endişelerine yol açtığını yazmıştı. Haberde, TUSAŞ’ın bu üretim hattını kullanarak Milli Muharip Uçak KAAN’ın gövde üretimini yaptığı iddia edilmişti. Ancak Türkiye’den çıkarılan üretim ve test ekipmanlarının Kaliforniya yerine Almanya’da kurulan ikinci üretim hattında kullanılabileceği de öne sürülmüştü.
TÜRKİYE 1005 PARÇA ÜRETİYORDU
Söz konusu ilan şu an aktif değil. Üretim ve test ekipmanlarının Türkiye’den çıkarılıp çıkarılmadığı, çıkarıldıysa hangi ülkeye götürüldüğü bilinmiyor.
Türkiye’de F-35’in hava çerçevesi ve motoru için toplamda 1005 farklı parça üretiliyordu. Türkiye’nin ortak üretim programından çıkarılmasının ardındansa üretimin başka ülkelere kaydırılması için çalışmalar başlatılmıştı. ABD Hükümet Hesap Verebilirlik Ofisi (GAO)’nin Mayıs 2020 tarihli raporunda, Türkiye’den parça tedarikinin Mart 2020 itibarıyla durdurulması talimatı verildiği, ancak üretimde gecikme yaşanmaması için Türk firmalarından teslimatların 2022 yılına kadar devam edeceği belirtilmişti. Nisan 2022’de yayımlanan bir diğer GAO raporunda ise Türkiye’den tedarik edilen 817 hava çerçevesi parçası ve 181 motor parçasından yalnızca yedi motor parçası için alternatif tedarikçilerin henüz tam olarak devreye girmediği, bu parçaların Mart 2022’ye kadar tamamen değiştirileceğinin öngörüldüğü aktarılmıştı. Mayıs 2023 tarihli üçüncü GAO raporuna ise Türkiye’den tedarik edilen parçaların farklı üreticilere kaydırılmasının uçak başına maliyeti 800 bin ila 1 milyon dolar, motor başına maliyeti ise 300 bin dolar artıracağı vurgulanmıştı.
ALMANYA’DAKİ TESİSLERE TAŞINMIŞ OLABİLİR
F-35’in merkezi gövde üretiminde Northrop Grumman’ın ana sorumluluğu devam ediyor. Ancak Lockheed Martin ve Northrop Grumman, Şubat 2023’te Alman savunma devi Rheinmetall ile Almanya’da ikinci bir üretim hattı kurmak için niyet mektubu imzaladı. Almanya’nın Weeze kentinde kurulacak yeni üretim tesisinin inşasına Ağustos 2023’te başlandı ve tesis 2025 ortasında üretime geçti. Rheinmetall’e üretim için gerekli ekipmanlar da Northrop Grumman tarafından sağlandı. Savunma siteleri ise Northrop Grumman’ın Almanya’daki üretim tesisi için Türkiye’deki ekipmanların kullanılmış olabileceğini belirtiyor.
