ABD, İran ile Orta Doğu'daki savaşı sona erdiren anlaşmanın imzalanmasının ardından ülkeye yönelik deniz ablukasını resmen sonlandırdı. İran dini lideri Mojtaba Hamanei anlaşmayı onayladığını açıklarken ABD Başkanı Trump'ın anlaşmayı "çaresizlik" içinde yaptığını öne sürdü.
ABD Merkez Komutanlığı, ablukanın "Başkan'ın talimatı doğrultusunda" sona erdiğini sosyal medya platformu X üzerinden duyurdu. Açıklamada bazı ABD gemilerinin "bölgede" kalmaya devam edeceği belirtildi.
Hamanei, İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan'ın "İran ulusunun haklarını koruyacağı" yönündeki güvenceleri üzerine anlaşmayı onayladığını ifade etti. Dini lider, Trump'ın anlaşmayı sağlamak için "çaresizlik içinde her türlü baskı aracını kullandığını" söyledi. Tahran ile Washington arasında "gelecekte yüz yüze müzakereler" yapılacağını ancak bunun "düşmanın konumunu kabul etmek anlamına gelmediğini" vurguladı.
Bu açıklamalar, Hamanei'nin anlaşmaya ilişkin ilk kamuoyu tepkisi oldu. Dini lider, babası ve selefi Ayetullah Ali Hamanei'nin 28 Şubat'taki ABD-İsrail saldırılarında ölmesinin ardından Mart'ta göreve gelmişti ve o tarihten bu yana kamu önüne çıkmamıştı.
Anlaşmanın çerçevesi ve 60 günlük süreç
ABD-İran anlaşması 14 temel madde etrafında şekilleniyor. Bu maddeler arasında Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılması, İran'ın asla nükleer silaha sahip olmaması şartı ve ülkenin "yeniden inşası ve ekonomik kalkınması" için 300 milyar dolarlık bir fon oluşturulması yer alıyor. ABD'nin bu fona katkı sağlama zorunluluğu bulunmuyor.
Taraflar, nihai anlaşmaya en geç 60 gün içinde ulaşmayı taahhüt etti. Bu süre karşılıklı rıza ile uzatılabilecek. Resmi imza töreninin Cuma günü İsviçre'de yapılması planlanıyordu ancak Pakistan'ın arabuluculuğunda anlaşmanın uzaktan imzalanması nedeniyle tören iptal edildi. ABD ve İranlı temsilcilerin ileri müzakereler için İsviçre'de bir araya gelmesi bekleniyor.
Beyaz Saray Sözcüsü Perşembe akşamı Başkan Yardımcısı JD Vance'in İsviçre'ye hareket etmeyeceğini açıkladı. Vance daha önceki bir brifingde anlaşmanın yürürlüğe girdiğini ve 60 günlük sürenin başladığını, "teknik müzakereler" için İsviçre'ye gitme ihtimalinin bulunduğunu belirtmişti. Beyaz Saray Sözcüsü, ABD'nin teknik görüşmelere "en kısa sürede" başlamayı hedeflediğini ifade etti.
Vance'den eleştirilere ve İsrail'e sert yanıt
Trump'ın İran ile savaşı sonlandırma kararı ABD içinde, özellikle anlaşma şartlarından rahatsız olan Cumhuriyetçiler arasında eleştiriye yol açtı. Cumhuriyetçi Senatör Bill Cassidy anlaşmayı "on yılların en kötü dış politika hatası" olarak nitelendirerek İran'ın nükleer hedeflerinin dizginlenmediğini ve Hürmüz Boğazı'nı tehdit etme taktiğinin işe yaradığını öğrendiklerini söyledi.
Vance anlaşmayı savunarak İran'ın anlaşmada belirtilen yükümlülüklerini yerine getirmedikçe para veya yaptırım muafiyeti almayacağını belirtti. Anlaşmanın, İran'ın zenginleştirilmiş uranyum stokunu imha etmesini ve bölgedeki vekil gruplarını finanse etmeyeceğini göstermesini gerektirdiğini ifade etti.
Vance, İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu'nun kabinesindeki İran anlaşması eleştirmenlerine sert sözlerle yüklendi. "Uyanıp gerçeği koklamaları" gerektiğini söyleyen Vance, "Eğer İsrail hükümetinin kabinesinde olsaydım, dünyada kalan tek güçlü müttefikime saldırmazdım" dedi. New York Times'a verdiği röportajda İsrail Ulusal Güvenlik Bakanı Itamar Ben-Gvir ve Maliye Bakanı Bezalel Smotrich'i eleştiren Vance, dokuz milyon nüfuslu bir ülkenin her ulusal güvenlik sorununu öldürerek çözemeyeceğini söyledi.
Netanyahu ise Perşembe günü ABD ile yakın bağların önemini vurgulayarak Washington'un İran ile savaş sırasında İsrail'in "yanında" durduğunu belirtti.
İsrail-Hizbullah çatışması ayrı gündem
ABD-İran anlaşmasının duyurulmasının ardından İsrail ve Hizbullah karşılıklı saldırılarını sürdürdü. Perşembe günü Lübnan'da üç kişinin öldüğü saldırılar rapor edildi. İsrail, Hizbullah ile çatışmasının İran savaşından ayrı olduğunu savunurken Hizbullah İran-ABD anlaşmasının şartlarını reddetti.
Vance, İsrail'in İran ile barış sürecine saygı göstermesi gerektiğini ve bunun İsrail için iyi olduğunu belirtti. Lübnan'ın başkenti Beyrut'ta sivilleri öldüren saldırıların "kabul edilemez" olduğunu ifade etti.
