ABD ile Cuma günü İsviçre topraklarında imzalanması planlanan mutabakat öncesinde Tahran İsrail'in askeri adımlarını eleştirdi. Dışişleri Bakanı Abbas Araghchi İsrail güçlerinin Lübnan'ın güneyinde kalmaya devam etmesini ABD ile varılan anlaşmanın açık bir ihlali olarak nitelendirdi. Araghchi devlet televizyonunda yayınlanan konuşmasında ateşkes sürecinin tüm cepheleri kapsayacak şekilde ilan edildiğini vurguladı. Bakan Lübnan topraklarındaki işgalin sürmesini mutabakat zaptının ihlali göreceklerini açıkça ifade etti.
Tahran mutabakatın sınırlarını çizerken hem İsrail'i hem de Hizbullah örgütünü anlaşmanın doğrudan tarafı kabul ettiğini duyurdu. Araghchi anlaşmanın taraflarını bir yanda ABD ve İsrail diğer yanda Tahran ve Hizbullah şeklinde iki ana bloğa ayırdı. İsrailli yetkililer ise Pazartesi günü askeri birliklerin Lübnan'ın güneyinde geniş bir alanda kalmaya devam edeceğini duyurdu.
Tahran ve İsrail arasında Lübnan krizi
İsrail ordusu son üç buçuk aydır bu bölgeyi fiilen işgal altında tutuyor. Çatışmalar on binlerce bölge sakininin evlerini terk etmesine neden oldu. İsrail Ulusal Güvenlik Bakanı Itamar Ben-Gvir aşırı sağcı bir çizgide yaptığı açıklamada Trump'ın anlaşmasının kendilerini hiçbir şekilde bağlamadığını savundu. Lübnan ordusu ise ABD ile Tahran arasında sağlanan mutabakatın ardından Nebatiye vilayetine bağlı Froun bölgesine konuşlanmaya başladı.
Askeri intikal bölge sakinlerinin evlerine dönüş sürecini hızlandırdı. İsviçre'de düzenlenecek resmi imza töreni mutabakat zaptını resmileştirecek. Tahran ve Washington arasındaki temaslar nükleer programın geleceği üzerine doğrudan görüşmelerin ikinci aşamasını başlatacak. Trump gemilerin Hürmüz Boğazı rotasını kullanarak Basra Körfezi'nden ayrılmaya başladığını bildirdi.
Hürmüz Boğazı ve deniz trafiği rotaları
Trump yönetimi küresel ticaret için kritik önem taşıyan su yolunun Cuma günü tamamen açılacağını açıkladı. Denizcilik firmaları ise anlaşmanın detaylarındaki eksiklikleri gerekçe göstererek Hürmüz Boğazı üzerinden normal geçişleri başlatma konusunda isteksiz davranıyor. ABD Başkan Yardımcısı JD Vance İran yönetiminin milyarlarca dolarlık varlık elde edeceği yönündeki söylentileri net ifadelerle yalanladı. Vance İran tarafının anlaşmadaki yükümlülüklerini yerine getirmesi halinde çok daha müreffeh bir geleceğe sahip olacağını belirtti.
ABD yönetimi mutabakatın tam şartlarını henüz kamuoyu ile paylaşmadı. Tahran Devrim Muhafızları Pazartesi günü anlaşmanın finansal boyutuna dair farklı rakamlar telaffuz etti. Devrim Muhafızları 60 günlük nihai müzakere dönemi boyunca dondurulmuş 24 milyar dolarlık fonun ülkeye aktarılacağını ileri sürdü. Tahran bu miktarın 12 milyar dolarlık kısmının nihai müzakereler başlamadan önce erişilebilir hale getirilmesini şart koşuyor.
Tahran yönetiminin dondurulmuş varlıkları
Vance dondurulmuş varlıkların serbest bırakılması senaryosuna kapalı olmadıklarını ancak 24 milyar dolar rakamının İranlılarla görüşülen hiçbir metinde geçmediğini vurguladı. Trump sosyal medya platformu Truth Social üzerinden yaptığı paylaşımda Amerika'nın İran tarafına 300 milyon dolar ödeyeceği yönündeki haberleri yalanladı. Trump Demokratlar tarafından yayıldığını öne sürdüğü bu iddiaları tamamen uydurma haber olarak sınıflandırdı. Tahran mutabakat zaptı kapsamında ülkenin yeniden inşası için 300 milyar dolarlık devasa bir fona erişim sağlayabilir.
Devrim Muhafızları ABD ve müttefiklerinin savaş sonrası yeniden inşa planları kapsamında en az bu miktarı sunmalarını talep ediyor. İhtiyaç duyulan finansmanın ABD bütçesinden mi yoksa farklı uluslararası kaynaklardan mı karşılanacağı belirsizliğini koruyor. Trump yönetiminin İran ile yürüttüğü diplomatik çabalara öncülük eden Vance yeniden inşa fonu ihtimalini kesin bir dille reddetmedi. Vance fon maliyetinin Körfez müttefikleri tarafından üstlenilmesi gerektiğini savundu.
Yeniden inşa fonu ve şartlar
Vance Tahran yükümlülüklerini onurlandırdığı sürece bu tür bir fona erişim sağlayabileceğini dile getirdi. Finansal maddeler bir günlük anlaşma sürecinde iki ülke arasında temel anlaşmazlık noktası olarak öne çıkıyor. Tahran nükleer görüşmeler resmi olarak başlamadan önce milyarlarca dolarlık yaptırımlı varlığın çözülmesini bekliyor. Vance ve diğer üst düzey ABD'li yetkililer ise İran tarafının uyum gösterdiğini kanıtlayana kadar hiçbir yaptırım hafifletmesi elde edemeyeceğini açıkça belirtiyor.
Vance mutabakat zaptının yaklaşık 1.5 sayfa uzunluğunda olduğunu ve son derece genel bir çerçeve çizdiğini ifade etti. Taraflar Tahran nükleer programının geleceğine dair karmaşık detayları ileriki teknik görüşmelere bıraktı. Üst düzey ABD yetkilileri mutabakat zaptının tam metnini önümüzdeki 24 ile 48 saatlik zaman diliminde yayınlamayı planlıyor. Piyasalar anlaşmanın kısa vadede ABD ile Tahran arasındaki ateşkese ivme kazandırmasını öngörüyor.
Tahran nükleer programı ve teknik müzakereler
Mutabakat İran limanlarındaki ABD deniz ablukasını sonlandıracak ve nükleer program müzakerelerini başlatacak. Analistler Tahran içindeki bazı sertlik yanlısı grupların anlaşmadan elde edilecek kazanımları iç kamuoyuna abartılı sunduğunu iddia ediyor. Vance dondurulmuş varlıkların ön koşul olarak serbest bırakılacağı iddialarının kesinlikle gerçeği yansıtmadığını savundu. İran yükümlülüklerini tam olarak yerine getirmesi durumunda çok önemli bir yaptırım hafifletme paketi elde edebilir.
ABD yetkilileri İran yönetiminin verdiği sözleri tutması halinde büyük bir fırsat yakalayacağına inanıyor. Potansiyel bir nükleer anlaşmanın hangi formatta ilerleyeceği veya tarafların 60 günlük sürede tam mutabakata varıp varamayacağı henüz netleşmedi. Tahran geçtiğimiz hafta müzakerelerin sadece nükleer meseleleri kapsayacağını ve balistik füze programının dışarıda tutulacağını duyurdu. Hamas ve Hizbullah gibi militan gruplara verilen destek ABD için en büyük endişe kaynaklarından birini oluşturuyor.
Bölgesel güvenlik ve kongre tepkisi
Vance Tahran tarafının nükleer silah geliştirmesini veya programı yeniden yapılandırmasını engellemenin en önemli hedef olduğunu söyledi. ABD'li yetkililer geniş çaplı anlaşmanın bir parçası olarak İran yönetiminin terör örgütlerini finanse etmeyi durdurmasını bekliyor. Vance memorandumda Tahran tarafının bölgesel barış ve istikrara bağlı kalması gerektiğini belirten bölüme atıfta bulundu. Senato Azınlık Lideri Chuck Schumer ABD ile Tahran arasında kurulan temaslara ciddi şüpheyle yaklaşıyor.
Schumer Trump'ın potansiyel bir anlaşmayı duyurmasının üzerinden yaklaşık 24 saat geçmesine rağmen detayların hala bilinmediğini savundu. Anlaşmanın metnini henüz açıklamadığını hatırlatan Schumer yüksek bahisli müzakerelerde şeytanın ayrıntıda gizli olduğunu vurguladı. Demokrat senatör Amerikan halkının mutabakatın içeriğini tam olarak bilmesi gerektiğini ve Trump'ın Kongre'ye derhal bilgi vermesi gerektiğini dile getirdi. Schumer benzin fiyatlarının yüksek kalabileceği konusunda uyarıda bulunurken İran yönetiminin Hürmüz Boğazı üzerinde kontrolü elinde tutabileceğini belirtti.
