4 Temmuz günü gözlerini NATO ve Batı dünyasına çevirmiş olanlar için ABD’nin bağımsızlık günü olma anlamını taşısa da, biz Türkler için sadece karalarda değil, denizlerde de devlet kurma yeteneğimizi kanıtlayan Barbaros Hayreddin Paşa’yı anma günüdür… 1546 yılının 4 Temmuz’unda, 68 yaşında hayata veda eden Hızır Reis, ardında sadece fethedilmiş kaleler ve kazanılmış zaferler değil; asırlarca silinmeyecek muazzam bir denizcilik nizamı bırakmış ve bugün Türkiye’nin Mavi Vatan doktrini olarak adlandırdığı stratejik derinliğin, 16. Yüzyıldaki temellerini atmıştır.
YAKUP AĞA’NIN ÇOCUKLARI: İSHAK, ORUÇ, HIZIR VE İLYAS
Barbaros, asıl adıyla Hızır, 1470 li yıllarda, Fatih Sultan Mehmet Han’ın gazilerinden olan Midilli fatihi Yakup Ağa’nın dört oğlundan biri olarak dünyaya geldi. Kimi kaynaklarda kendisine verilen "Barbaros" lakabının, İtalyancadaki "kızıl sakal" anlamındaki "barba(sakal) rossa(kızıl)"dan geldiği, kiminde ise baba oruç lakabının evrilerek barbarosa dönüştüğü rivayet edilir. "Hayreddin" ismi ise, Osmanlı Devleti'ne yaptığı hizmetinden dolayı bizzat Padişah verilmiştir.
Yakup Ağa, fetihten sonra adaya yerleşen ve bahadırlığıyla bilinen bir Osmanlı gazisiydi. Onun Midilli’deki mütevazı ama vakarlı yaşamı, dört oğlu —İshak, Oruç, Hızır ve İlyas— için bir disiplin ve gaza okuluna dönüştü. Evin en büyüğü İshak Midilli’de kalarak baba ocağını tüttürmeyi seçerken, Oruç ve Hızır kardeşler, içlerindeki deniz aşkına kapılacak ve kendi inşa ettikleri teknelerle limandan limana mal taşıyarak denizin dilini, rüzgarın fısıltısını ve dalgaların hiddetini öğreneceklerdi. Ancak onlar için deniz, sadece ticari kâr peşinde koşulan, rahatlık ve huzur veren bir su kütlesi değildi. Çünkü o dönemde Akdeniz, Rodos Şövalyeleri ve İspanyol korsanları gibi Müslümanları taciz eden denizcilerle doluydu. Kardeşler, ticaret için açıldıkları her seferde, İlyas’ın ölümüne yol açan bu zalimlerle de mücadele etmek zorunda kaldılar. Oruç Reis, kardeşinin şahadetinin ardından teslim alınarak Rodos’a götürüldü ve burada iki yıl boyunca ağır bir esaret hayatı yaşadı. Bir zamanlar özgürce yelken açtığı suların ortasındaki bu "Hıristiyan kalesinde", ayaklarında ağır zincirlerle kalyonlarda kürek çekmeye mahkum edildi. Bu sebeple Oruç ve Hızır Reislerin Rodos şövalyelerine isyan ederek, tüccarlık yerine korsanlık yaptıkları bir dönem başladı. Bir süre Akdeniz kıyılarına akınlar düzenleyip ganimetler elde ettiler. Tunus’un Cerbe adasını üs edinerek İspanyollara karşı büyük başarılar kazandılar. Ağabeyleri İshak'ın da kendilerine katılmasından sonra korsanlıkla yetinmeyip Kuzey Afrika'da toprak edinmeye başladılar. Denizciliğin bir korsan işi değil, vatan kurmak ve mülk tutmak için bir devletlü işi olduğunu kavramaya başlamışlardı.
TARİHİN EN BÜYÜK İNSANİ KURTARMA OPERASYONU
16.yüzyılın başlarında İber Yarımadası’nda kalan Endülüs Müslümanları (Moriskolar) için hayat tam bir cehenneme dönüşmüştü. 1502 ve 1525 yıllarında çıkarılan kararnamelerle Müslümanlar zorla Hıristiyanlaştırılmaya çalışılıyor; Arapça konuşmaları, peçe takmaları ve hatta hamama gitmeleri yasaklanıyordu. Engizisyonun karanlık pençesi altında inleyen bu insanlar, ufukta kendilerini kurtaracak bir "Crescent" (Hilal) sancağı bekliyorlardı. İşte bu karanlık tabloda, Midilli’den çıkan Oruç ve Hızır Reisler, deryaları birer gaza meydanına çevirerek o beklenen hilal sancağını göndere çektiler. Barbaros Hayreddin Paşa, İspanyol zulmü altındaki 70.000 ila 80.000 arasındaki Endülüslü Müslümanı gemileriyle Mağrip kıyılarına taşıyarak tarihin gördüğü en büyük insani kurtarma operasyonlarından birine imza attı. Barbaros kardeşlerin bu kahramanlıkları, bölge halkının onlara olan bakışını kökten değiştirdi. Başlangıçta "yabancı denizciler" olarak görülen kardeşler, Endülüslüleri kurtarmaları ve adaleti tesis etmeleriyle birer halk kahramanına, Mağrip’in koruyucu kalkanına dönüştüler. 16. yüzyılın hukukunda "pirate" (haydut), hiçbir otoriteye bağlı olmayan, sadece kendi kesesini doldurmak için saldıran ve yakalandığında asılan bir suçluydu. Oysa Hızır ve Oruç Reislerin temsil ettiği "corsair" (akıncı/gazi) kavramı, meşruiyetini doğrudan bir hükümdardan veya dini bir davadan alan, bir nevi "devlet dışı ama devlet adına hareket eden" savaşçı profilidir. Nitekim kardeşler, 1516 yılında İspanyol zulmü altındaki Cezayir’i fethederek burada bir Türk-İslam devleti kurdular. Bu onların sadece birer denizci değil, aynı zamanda bir devleti kumanda edebilen stratejik akıllar olduklarını da göstermişti. Oruç Reis bu devletin ilk sultanı olurken, Hızır Reis onun en büyük yardımcısı ve stratejik dehasıydı. Ancak bu şanlı yolculuk büyük acılarla sınandı; önce İshak, ardından efsanevi Oruç Reis, İspanyollara karşı kahramanca savaşırken şehit oldular. Kardeşlerinin acısını deryalarda kâfirden intikam alarak dindiren Hızır Reis, bu noktadan itibaren Akdeniz’in tek hakimi olmaya ant içti.
BİR DEVLET AKINCISI
O dönemde İspanyol İmparatorluğu, "presidios" denilen kalelerle Müslümanları boğmaya çalışıyor ve yerel kabileleri kışkırtıyordu. Hızır Reis, Kuzey Afrika’daki Türk varlığının sadece kılıç gücüyle değil, ancak cihanşümul bir devletin siyasi ve lojistik desteğiyle kalıcı olabileceğini öngörmüştü. Barbaros hatıralarında bu durumu şu veciz sözlerle ifade ediyordu:
"Memleket almak sultan işidir elbet Reis, korsan işi değil!"
Onun dehası, denizi sadece bir geçiş yolu değil, vatanın bir parçası olarak görmesinde saklıydı. Tek başına bir "deniz haydutu" olarak kalırsa bir gün elbet yenileceğini, ancak bir "devlet akıncısı" olursa meşruiyet kazanacağını biliyordu. Cezayir halkını toplayarak onlara şu stratejik vizyonu sundu: Padişah’ın duası ve gücü arkalarında olmazsa, bu fırtınalı denizde tutunamazlardı. Hızır Reis için Osmanlı’ya bağlanmak, sadece siyasi bir ittifak değil, aynı zamanda manevi bir zırhtı: "Dünyada iksir dedikleri padişah duasıdır. Zira onlar bir ulu ocaktır ki onlara yan bakanın başı aşağı olur. Kim onlardan dua aldıysa halas olmuş, bahtiyar olmuş, zengin olmuştur."
Bu inançla, Cezayir’de hutbeyi Yavuz Sultan Selim adına okuttu ve sikkeyi onun adına kestirdi. Bu hamleyle Cezayir, Osmanlı’nın batıdaki en uç kalesi haline geldi. Yavuz Sultan Selim, bu sadakati karşılıksız bırakmadı. Hızır Reis’in gönderdiği hediyeleri ve bağlılık bildirisini kabul eden Cihan Padişahı, ona "Dinin Hayırlısı" anlamına gelen "Hayreddin" adını bizzat bahşetti.
OSMANLI’NIN KAPTAN-I DERYASI
Osmanlılar, 1532 yılında Andrea Doria’nın Mora kıyılarındaki Koron kalesini zapt etmesiyle büyük bir stratejik tehditle yüzleşmişlerdi. Hıristiyan donanması Osmanlı’nın "arka bahçesi" sayılan sulara kadar girmiş, imparatorluk donanmasının yetersizliği gün yüzüne çıkmıştı. Cihan Padişahı Kanuni Sultan Süleyman, bu zilleti temizleyecek tek ismin Cezayir’in efsanevi sultanı, denizlerin piri Hızır Reis olduğunu biliyordu. Kanuni, Hızır Reis’i bizzat İstanbul’a davet eden o meşhur Hatt-ı Hümayun’u gönderdi.1533 yılında Barbaros, Cezayir’den İstanbul’a muazzam bir törenle girdi. Haliç’e süzülen gemileri forsa sancaklarıyla yanıp tutuşuyor, toplarının sesi İstanbul semalarını inletiyordu. Kanuni, bu ulu reisi huzuruna kabul ettiğinde ona olan hayranlığını ve güvenini şu sözlerle perçinledi: "Kaptan-ı Deryasın!". Sadece donanmanın başına geçirmekle kalmadı, Barbaros için özel olarak "Adalar Denizi Eyaleti"ni kurarak denizlerdeki siyasi otoriteyi de ona devretti. Barbaros, Kaptan-ı Deryalık hil'atini giyer giymez Tersane-i Amire’ye (Haliç Tersanesi) nizam vermeye başladı. O, deniz hâkimiyetinin sadece savaş meydanında değil, tersanedeki mühendislik dehasıyla başladığını biliyordu. 1533-1534 kışı boyunca tersaneden balta ve çekiç sesleri hiç eksilmedi; Barbaros bizzat gemilerin karinasında, tozun toprağın içinde yiyip içerek çalıştı. Sonuçta ortaya çıkan donanma, birer "ejderha" gibi yırtıcı, "tuti kuşu" gibi süslü ve teknik olarak rakiplerinden fersah fersah üstün kalyonlardan oluşuyordu . Barbaros’un inşa ettirdiği devasa güç, 1534 baharında Haliç’ten çıkarken, Akdeniz’in bir Türk gölü haline gelişini müjdeliyordu.
HAÇLI DONANMASINI “DENİZDEKİ TURAN” STRATEJİSİ İLE YENDİ
Osmanlı’nın Barbaros Hayrettin Paşa'nın zaferleriyle Akdeniz'deki gücünü ve denetimini artırması nedeniyle, papalık tarafından, Venedik, Ceneviz, Malta, İspanya ve Portekiz gemilerinden oluşan ve başında Andera Doria'nın bulunduğu bir haçlı donanması kuruldu. 1538 yılının Eylül ayında, Kutsal İttifak donanması 600 parçalık devasa bir güçle Preveze önlerine geldiğinde, Barbaros 120 civarı kadırga ve forsadan oluşan daha küçük ama daha kıvrak bir güce sahipti. Haçlıların 60 bin askerine karşı, Osmanlı donanmasında 20 bin asker mevcuttu. 27 Eylül 1538 sabahı başlayan bu tarihi kapışmada Hayreddin Paşa, deniz savaşları tarihine "denizdeki Turan" olarak geçecek muazzam bir stratejiyi ilmik ilmik dokumuştur. Barbaros, savaştan önceki gece "saatsiz kuş uçmaz" diyerek deryanın dilini okumuş ve uygun rüzgarı beklemiştir. Çarpışmanın kaderini belirleyen en kritik an, rüzgarın aniden durması olmuştur. Haçlı donanmasının belkemiğini oluşturan devasa kalyonlar, hareket edebilmek için rüzgara ihtiyaç duyan, hantal "yüzen kaleler" gibilerdi. Rüzgar kesilince bu gemiler denizin ortasında çakılı kalmış, manevra kabiliyetlerini yitirmişlerdir. Barbaros’un donanması ise kürekle hareket eden (çekdiri sınıfı) çevik kadırgalardan oluşuyordu. Rüzgar durunca, Barbaros bu durumu bir avantaja çevirerek düşmanın durağan devleri etrafında birer "derya kurdu" gibi raks etmeye başlamıştı. Savaş sonucunda haçlı donanması 128 gemisini kaybetmiş, 29'u da Osmanlı denizcileri tarafından ele geçirilmişti. Hayreddin Paşa hiçbir gemisini kaybetmezken 400 kadar leventi savaşta ölmüştü. Barbaros, tarihe Preveze Deniz Savaşı olarak geçen savaşın mutlak galibiyetini Osmanlı Devleti'ne kazandıran Kaptan-ı Derya olarak adını tarihe yazdıracaktı. Bu zafer Osmanlı Devleti'nin Akdeniz'deki egemenliğini pekiştirdi.
Barbaros, 1543 ve 1544'te Habsburglara karşı Fransızlara yardım ettiği başka askeri seferler de düzenledikten sonra, 1546'da İstanbul'da hayata gözlerini yumdu.
BARBAROS HAYREDDİN’İN DNS’SI VE MAVİ VATAN DOKTRİNİ
16. yüzyılda Barbaros Hayreddin Paşa’nın deryalara vurduğu mühür, bugün Türkiye’nin Mavi Vatan doktrini ile yeniden canlanan "ileri savunma ve deniz yetki alanlarını koruma" iradesinin tarihsel DNA'sını oluşturur. Andrea Doria öncülüğündeki Haçlı stratejisi ile günümüzdeki bölgesel kuşatma çabaları arasında çok açık benzerlikler vardır. 532 yılında Andrea Doria’nın Mora kıyılarındaki Koron Kalesi’ni zapt etmesi, Haçlı dünyasının Osmanlı’yı "kendi iç denizine" hapsetme ve denizlerdeki hareket alanını kısıtlama çabasının en somut örneğiydi. Bu hamle, Osmanlı’nın Batı Akdeniz’e açılan kapılarını kapatmayı amaçlıyordu. Günümüzde Türkiye’yi Antalya Körfezi’ne sıkıştırmayı hedefleyen ve maksimalist deniz sınırı iddialarını barındıran sözde Sevillae Haritası, 500 yıl önceki bu kuşatma mantığının modern bir yansımasıdır. Her iki dönemde de strateji aynıdır: Anadolu yarımadasının denizle olan bağını kesmek ve Türk varlığını anakaraya hapsetmektir. Ancak 16. yüzyılda Barbaros, Cezayir’i bir "üs" olarak Osmanlı Devleti’ne bağlayarak bu kuşatmayı bizzat Batı Akdeniz'in kalbinde yarmıştır. Barbaros’un vizyonu, vatan savunmasının sadece kıyılarda değil, açık denizlerde başladığı gerçeğine dayanıyordu. Barbaros nasıl Cezayir ve Tunus’u birer kale haline getirerek Akdeniz’in batı ucuna kadar Osmanlı nüfuzunu taşımışsa, bugün Türkiye’nin Libya, Mısır, Suriye gibi denizden komşu olduğu ülkelerle yapması gereken deniz yetki alanları anlaşmaları da Doğu Akdeniz için aynı etkiyi taşımaktadır.
TÜRK DENİZCİLİĞİNİN MİRASI
Barbaros, deniz hakimiyetinin sadece savaş meydanında değil, üretimde başladığını biliyordu. 1533-1534 kışında Tersane-i Amire’de gemilerin karinasında bizzat çalışarak Osmanlı donanmasını teknik olarak çağın ötesine taşıması, bugünkü yerli ve milli gemi inşa projelerimizin tarihsel öncüsüdür. Onun inşa ettirdiği "tuti kuşu" gibi süslü ama "ejderha" gibi yırtıcı gemiler, Akdeniz’in tapusunun Preveze’de Türk milletine geçmesini sağlamıştır. Bugün Beşiktaş’taki türbesinde uyuyan bu ulu reis, hâlâ her Türk gemisinin pruvasında, her Türk denizcisinin pusulasında yaşamaya devam etmektedir. Ve Türk denizcisi bilir ki, Mavi Vatan’ın teminatı NATO değil, Barbarosların büyük mirasıdır…
Kaynakça:
· Gazavat-ı Hayreddin Paşa, Barbaros Hayreddin Paşanın Hatıraları 1-2, Tercüman 1001 Temel Eser
· Sultanın Korsanları, Emrah Sefa Gürkan, Kronik Kitap 2018
· İmparatorların Denizi Akdeniz, Roger Crowley, April 2014
· Türkiye Cumhuriyeti’nin Deniz Jeopolitiğinde Doğu Akdeniz, Khayal Salahov, 2023 Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 10 (5), 1831-1844.
