Bedelli askerlik yapmayı düşünen milyonlarca genç çalışma hayatının nasıl etkileneceğini merak ediyor. Mevcut yasal mevzuata göre bedelli askerliğe giden çalışanların kıdem tazminatı, SGK primleri ve Genel Sağlık Sigortası (GSS) gibi temel hakları kanunla güvence altına alınmış durumda.
Yasal haklar tam olsa da 21-28 günlük kışla süreci, özellikle özel sektör çalışanları için iş ve kariyer kaybı endişesini beraberinde getiriyor. Bedelli askerlik yapan bir kişinin işten çıkarılma durumunda hakları neler? Sosyal Güvenlik Müşaviri Murat Bal, bedelli askerlikte kişinin yasal hakları, kışlasız bedelli ihtimali hakkında merak edilenleri Tgrthaber.com Özel Haber Şefi Bengü Sarıkuş'a anlattı.
Mevcut sistemde bedelli askerliğe giden bir çalışan için prosedür nasıl ilerliyor?
Murat Bal: Bedelli askerlikten yararlanacak çalışanlar, sevk belgelerini aldıktan sonra işverenlerine askerlik nedeniyle işten ayrılacaklarını yazılı olarak bildirmektedir. İş Kanunu’nun ilgili hükümleri gereği askerlik hizmeti, iş sözleşmesinin feshi için haklı nedenlerden biri olarak kabul edilir. Çalışan, askerlik nedeniyle işten ayrılırken kıdem tazminatını talep etme hakkına sahiptir. Bedelli askerlikte hizmet süresi kısa olsa da hukuki niteliği bakımından askerlik hizmeti olarak değerlendirilmektedir. Yani İş Kanunumuz açısından bedelli ya da normal askerlik arasında bir fark bulunmamaktadır.
Mevcut iş kanunumuza göre bedelli askerliğe giden bir çalışanın hakları tam olarak nasıl korunuyor? Bu sürede kişinin sigorta primleri, Genel Sağlık Sigortası (GSS) durumu ve kıdem tazminatı hakkı nasıl etkileniyor?
Murat Bal: Bedelli askerlik nedeniyle işten ayrılan çalışan, gerekli şartları taşıyorsa kıdem tazminatını tam olarak alabilir. Bu konuda bedelli veya uzun dönem askerlik arasında herhangi bir fark bulunmamaktadır.
Askerlik süresince işveren tarafından ücret ödenmediği için SGK prim bildirimi de yapılmaz. Ancak askerlikte geçirilen süre devlet güvencesi altında olduğundan kişinin sağlık hizmetlerinden yararlanmasında bir sorun yaşanmaz. Kısa süreli bedelli askerlik süresince ayrıca Genel Sağlık Sigortası primi ödeme zorunluluğu da ortaya çıkmamaktadır. Zira muvazzaf askerlik süresince GSS uygulanmaz.
Ancak burada dikkat edilmesi gereken husus, askerlikte geçen sürenin emeklilik prim günlerine otomatik olarak eklenmediğidir. İlerleyen yıllarda kişi isterse askerlik borçlanması yaparak bu süreleri sigortalılık hesabına dâhil edebilir.
KIDEM TAZMİNATI HAKKI KANUNLA KORUNUR
İşverenlerin bedelli askerlik yapan bir kişinin sürecini suistimal ederek çalışanı tazminatsız işten çıkarma hakkı var mı?
Murat Bal: Hayır. İşverenin “bedelli askerliğe gidiyor” gerekçesiyle çalışanı tazminatsız işten çıkarması mümkün değildir. İş Kanunu’nda tazminatsız fesih sebepleri açıkça belirtilmiştir. Askerlik hizmeti bunlardan biri değildir. Kıdem tazminatı yönünden bedelli askerlik ile zorunlu muvazzaf askerlik arasında fark bulunmamaktadır.
Ancak uygulamada bazı çalışanların askerlik öncesinde istifaya zorlandığı veya haklarından feragat etmeleri yönünde baskıyla karşılaştıkları görülebilmektedir. Bu tür durumlarda çalışanların haklarını aramaları ve gerektiğinde SGK’ya ve/veya yargı yoluna başvurmaları mümkündür. Askerlik nedeniyle ayrılan çalışanın kıdem tazminatı hakkı kanunla korunmaktadır.
Bedelli askerlik yapan kişilerin en büyük endişesi, 21-28 günlük kışla sürecinde işini kaybetmek. Kışlasız askerlik ne demek?
Murat Bal: Kışlasız askerlik, bedelli askerlik yükümlülerinin temel askerlik eğitimi için kışlaya gitmeden yükümlülüklerini tamamlamaları anlamına geliyor. Geçmiş dönemlerde pandemi şartları nedeniyle kısa süreli olarak uygulanan bu modelde vatandaşlar bedel ödemesini yapıyor ancak fiilen birliğe teslim olmuyordu.
Bugün ise bedelli askerlik kapsamında belirli bir süre kışlada temel eğitim alma zorunluluğu bulunuyor. Özellikle özel sektörde çalışanlar açısından bu süre, iş güvencesi ve kariyer planlaması bakımından önemli bir endişe kaynağı oluşturuyor.
KIŞLASIZ ASKERLİK TALEBİ BÜYÜYOR
Kışlasız askerlik talebinin bu kadar büyümesinin arkasında hangi gerekçeler var?
Murat Bal: Günümüzde çalışma hayatı çok daha dinamik hâle geldi. Özel sektörde çalışan birçok kişi, kısa süreli de olsa işinden uzak kaldığında gelir kaybı, kariyer kaybı veya işini kaybetme endişesi yaşayabiliyor. Özellikle küçük işletmelerde çalışanlar ve proje bazlı işlerde görev alanlar için birkaç haftalık ayrılık ciddi sonuçlar doğurabiliyor.
Bunun yanında üniversite mezunlarının yüksek lisans, doktora veya uluslararası kariyer planları da bulunuyor. Bu nedenle birçok vatandaş, askerlik yükümlülüğünü yerine getirirken aynı zamanda ekonomik ve sosyal hayatının minimum düzeyde etkilenmesini talep ediyor. Kışlasız askerlik talebinin temelinde de bu beklenti yatıyor. Bütün bu sebeplerle kışlasız askerlik, gençler arasında talep edilir hâle geliyor.
KIŞLASIZ ASKERLİK YENİDEN GÜNDEME GELEBİLİR
Yurt dışındaki Türk vatandaşları, “dövizle askerlik” kapsamında kışlaya hiç gitmeden askerlik yükümlülüğünü tamamlayabiliyor. Yurt içindeki bedelli askerlik sisteminde bu hakkın gelmesi gündemde mi?
Murat Bal: Dövizle askerlik uygulaması, uzun yıllardır yurt dışında yaşayan vatandaşlarımız için ayrı bir statü olarak uygulanıyor. Bu sistemde fiili askerlik hizmeti yerine belirlenen şartların yerine getirilmesi yeterli oluyor.
Ancak yurt içindeki bedelli askerlik uygulamasında şu an için kışla zorunluluğunun kaldırılmasına yönelik yürürlükte bir düzenleme bulunmuyor. Zaman zaman kamuoyunda bu yönde talepler ve tartışmalar gündeme gelse de resmî olarak açıklanmış bir çalışma veya yasa teklifi mevcut değil.
Bununla birlikte çalışma hayatındaki dönüşüm, iş gücü piyasasının ihtiyaçları ve vatandaşlardan gelen yoğun talepler dikkate alındığında, önümüzdeki dönemde “kışlasız bedelli askerlik” konusunun yeniden tartışılması sürpriz olmayacaktır. Özellikle genç nüfusun beklentileri ile iş dünyasının talepleri, bu tartışmanın merkezinde yer almaya devam edecektir.
