BİLAL EMİN TURAN / POSTA
1- HARÇLIKLARI İHTİYAÇ ODAKLI VERİN
Aileler harçlıkları önce ihtiyaç odaklı vermeli. Çocuklara ve gençlere verilecek harçlıkların ihtiyaç odaklı belirlenmesi ve çocukların harcama yönetimi konusunda eğitilmesi, onlara erken yaşta finansal okuryazarlık ve bütçe bilinci kazandırır. Doğru bir harçlık planlaması, çocukların savurganlıktan uzak durmasına ve kaynaklarını önceliklerine göre kullanmayı öğrenmesine yardımcı olur. Ayrıca harçlıklar, çocuğun her istediğinde ulaştığı bir kaynak olmamalı. Yani harçlıklar anlık ve günlük değil, haftalık veya aylık periyotlarla düzenli bir takvimde verilmeli. Bu çocuğun harcamayı planlamasını sağlar.
2- FİZİKİ PARAYA VE ALTINA DOKUNSUN
Evlerde genelde para konuşulmuyor. Çocukların çoğu fiziki paraya liseye gelene kadar dokunmuyor bile. Çocuklar erken yaşta mutlaka fiziki paraya dokunmalı. Onlarla para konusunu, yatırımı, birikimi konuşun. Bir gün kendilerinin de para yönetimi yapmaları gerektiğini söyleyin. Paranın nasıl kazanıldığını ve dikkatli harcama yapılmazsa ne gibi aksilikler olabileceğini güzel bir dille anlatın. Bu söylediğim sadece para için geçerli değil. Çocuklar çok geç kalmadan değerli metalleri yani altın ve gümüşü de öğrenmeli ve onlara dokunmalı. Fiziki varlıkların etkisi daha kalıcı olur.
3- ROL MODEL OLMALISINIZ
Çocuklar anne ve babalarını örnek alır. Davranışlar onların bilinçaltına yerleşir. Alışveriş sırasındaki tavrınız, gelir-gider hesabını sesli düşünmeniz, alışverişten önce eksikleri listelemeniz, tabaktaki yemeği tamamen bitirmeniz, dökülen ekmek kırıntılarını yemeniz, boşa yanan lambaları söndürmeniz çocuklar için paha biçilmez bir örnek olacaktır. Bu eylemlerin mantığını çocuklara anlatmanız, bu hareketlerinizi daha kıymetli hale getirecektir. Çocukları neyin israf olup olmadığını iyi öğrenmeli.
4- SABIRLI BİRİKİMLE 'BES'LEYİN
Enflasyonist ortamda çocuklara ‘Al bu parayı biriktir’ demek doğru bir strateji olmaz. Yastık altına veya bir kenara koyulan para unutulur. Ayrıca boşta kalan para enflasyon karşısında erir. Onu yatırıma dönüştürmek gerekiyor. Kumbara mantığıyla bunu şu anda en iyi yapan sistem Bireysel Emeklilik Sistemi (BES). Uzun vadeli bir stratejiyle dünyadaki tüm enstrümanlara (altın, gümüş, döviz, mevduat, borsa, yurtdışı hisse senetleri gibi) yatırım yapmayı sağlayan BES, birikim disiplininin küçük yaşlardan itibaren oturmasını sağlar. Her ay yatırdığınız katkı tutarını, devletin sağladığı yüzde 20’lik katkıyı ve yatırımların getirilerini çocuğunuzla konuşun.
5- ALIŞVERİŞE BİRLİKTE GİDİN
Çocuklar, paranın kullanıldığı alanlarda alışveriş alışkanlıklarını kazanmalı. Bunun en önemli mecraları marketler ve pazarlardır. Alışverişe mutlaka birlikte gidin. Alışverişte bütçe dışına çıkılmaması gerektiğini sebepleriyle anlatın. Bir şeyi almadan önce benzer ürünlerin fiyatlarını karşılaştırın. Hatta aradaki fiyat farkını onun hesaplamasını isteyin. Alışveriş yaparken onları eğitecek şekilde sesli düşünün. Pazarda sevdiği bir meyveyi almasını isteyin. Pazarcıyla alışveriş yaparken nasıl davrandığını izleyin. Sonra neler yapması gerektiğini hemen sıcağı sıcağına anlatın.
6- SORUMLULUKLARINI PARAYLA ÖDÜLLENDİRMEYİN
Aileler bazen çocuğu ödevini yaptığında, odasını topladığında para verme eğilimine giriyor. Burada aileye destek olmak ile sorumluluk karıştırılmamalı. Çocuğa, yapması gerekenleri yani sorumluluklarını yerine getirirken kazanç sağlayacağı düşüncesi aşılanmamalı. Paranın ‘emekle’, ‘alın teriyle’ kazanılacağı düşüncesi yerleştirilmeli. İşte bu da evdeki bir tadilatta sorumluluk vermek, aracı yıkarken destek almak gibi durumlarda ortaya koyulmalı.
7- İNTERNETTEN ALIŞVERİŞ TUZAĞI
İnternetten alışveriş yapmak çok kolay. Her çocuğun elinde bilgisayar ve telefon var. Çocukları tuzağa düşürmek için çok fazla oltalama taktikleri var. Onlara internetten güvenli alışverişin nasıl yapılması gerektiğini, her bilginin neden paylaşılmaması gerektiğini anlatın. Aile kontrolü olmadan internet üzerinden yapılan işlemlerde kimlik bilgilerinin çalınabileceğini, bu nedenle güvenli sitelerin tercih edilmesi gerektiğini anlatın.
8- FATURA KONTROLÜ
Bugün milyonlarca elektrik, su ve doğalgaz abonesi faturalarını kontrol etmiyor. Faturalar otomatik ödeme talimatıyla ödeniyor. İşte bu yaz döneminde gelen her fatura tutarını sesli olarak dile getirin. Fatura diğer ay düştüğünde sebeplerinin neler olabileceğini çocuğunuzla konuşun. Hangi durumda faturaların daha az geleceğinden bahsedin. Örneğin; boşa yanan lambanın, buzdolabı kapağının uzun süre açık bırakılmasının enerji tüketimini artırdığından bahsedin. Diğer yandan el yıkarken, diş fırçalarken suyun uzun süre açık kalmasının hem faturayı artırdığını hem de kaynakları azalttığını söyleyin.
9- GERİ DÖNÜŞÜMÜ ANLATIN
Depozito Yönetim Sistemi uygulaması 1 Temmuz itibarıyla başladı. Artık pet, cam, metal, karton şişeler geri dönüşecek. DOA logolu ürünleri depozito iade noktalarındaki makinelere atanlar ürün başına 1 lira alıyor. Bu, çocuklara geri dönüşümü öğretmek için çok önemli bir imkan. Aileler mutlaka bunu çocuklarıyla yapmalı. Hem çevre bilinci hem de harçlıklarını kazanma taktiği olur.
10- TABAĞINI TEPELEME DOLDURMAYIN
Çocuklarımızın en iyi şekilde beslenmesini ve hızlıca büyümesini isteriz. Bu yüzden yemeklerde onlara torpil geçeriz. Tabağını gereğinden fazla doldururuz. Bunun yerine yedikçe takviye ettiğiniz bir sistem oluşturun. Yine ‘her şey dahil’ bir otele giderseniz tabağını tepeleme doldurmamasını söyleyin. ‘Bitince yine alırsın’ diyerek yönlendirin. Yiyebileceğinden fazla alınan yemeklerin çöpe gitmesinin iyi bir şey olmadığını söyleyin.
