Ters kelepçe, yakalanan veya gözaltına alınan kişinin ellerinin arkadan kelepçelenmesi olarak biliniyor. Komedyen Deniz Göktaş’ın 2 Temmuz’da İstanbul Havalimanı’nda gözaltına alındıktan sonraki ters kelepçeli görüntülerinin kamuoyuna yansıması, uygulamanın hangi durumlarda kullanılabileceği tartışmasını yeniden başlattı. Türk hukukunda kelepçe takılması otomatik bir işlem değil; kişinin kaçacağına veya kendisi ya da başkaları için hayat ve beden bütünlüğü açısından tehlike oluşturacağına dair belirtiler bulunması hâlinde başvurulabilecek bir tedbir olarak düzenleniyor. Ters kelepçenin hukuka uygunluğu ise her olayın somut şartlarına, gerekliliğe ve ölçülülüğe göre değerlendiriliyor.
DENİZ GÖKTAŞ’IN TERS KELEPÇELİ GÖRÜNTÜLERİ NEDEN GÜNDEM OLDU?
Stand-up gösterisi nedeniyle hakkında soruşturma yürütülen Deniz Göktaş, yurt dışından dönüşünde İstanbul Havalimanı’nda gözaltına alındı. Kamuoyuna yansıyan görüntülerde Göktaş’ın ters kelepçeli olduğu görüldü. Göktaş, gözaltı işlemlerinin ardından sevk edildiği sulh ceza hâkimliğince tutuklandı.
Göktaş’ın ters kelepçelenmesine ilişkin görüntüler sonrasında Avukat Ömer Meşe tarafından suç duyurusunda bulunulduğu bildirildi. Dilekçede ters kelepçe uygulamasının hukuka aykırı olduğu, görüntülerin servis edilmesinin de ayrıca değerlendirilmesi gerektiği ileri sürüldü. Bu iddialar, başvurunun konusu niteliğinde olup uygulamanın hukuka uygun olup olmadığına ilişkin nihai değerlendirme yetkili soruşturma ve yargı mercilerine ait olacak.
TERS KELEPÇE NEDİR?
Ters kelepçe, kişinin iki elinin vücudunun önünde değil, sırtının arkasında birleştirilerek kelepçelenmesi anlamında kullanılan uygulama terimidir. Mevzuatta “ters kelepçe” şeklinde ayrı bir tanım yer almıyor; kanun ve yönetmelik metinlerinde genel olarak “kelepçe takılması” ifadesi kullanılıyor.
Bu nedenle hukukî tartışma yalnızca kelepçenin arkadan takılıp takılmadığı üzerinden yürümüyor. Uygulamanın gerekli olup olmadığı, kişinin davranışları, kaçma riski, çevreye veya kendisine zarar verme ihtimali, kullanılan gücün düzeyi, süresi ve kişinin sağlık durumu birlikte değerlendiriliyor.
TERS KELEPÇE HANGİ DURUMLARDA TAKILIR?
Yakalama, Gözaltına Alma ve İfade Alma Yönetmeliği’nin 7. maddesine göre yakalanan veya tutuklu olarak nakledilen kişilere; kaçacaklarına ya da kendileri veya başkalarının hayat ve beden bütünlüğü açısından tehlike oluşturacaklarına ilişkin belirtiler varsa kelepçe takılabilir. Düzenlemede “takılır” değil, “takılabilir” ifadesi kullanılıyor. Bu da uygulamanın her gözaltında zorunlu olmadığını gösteriyor.
Kelepçe tedbirinin gündeme gelebileceği durumlarda, kişinin kolluktan kaçmaya çalışması, fiziksel direnç göstermesi, kendisine zarar verme ihtimali, çevredekilere saldırı riski ya da nakil sırasında güvenliği tehdit eden somut davranışlar önem taşıyabilir. Buna karşılık yalnızca gözaltına alınmış olmak veya soruşturma yürütülmesi, kanun metninde tek başına kelepçe gerekçesi olarak sayılmıyor.
TERS KELEPÇE YASAL MI?
Ters kelepçe, tek başına “her koşulda yasaktır” ya da “her durumda serbesttir” denilebilecek bir uygulama değildir. Türk hukukunda kelepçe takılmasına izin veren düzenleme bulunuyor; ancak bu yetki kaçma veya tehlike riskine ilişkin belirtilerin varlığıyla sınırlandırılıyor. Mevzuat, kelepçenin arkadan takılmasını ayrıca ve açıkça düzenlemiyor.
Bu nedenle bir ters kelepçe uygulamasının hukukî değerlendirmesinde üç temel soru öne çıkıyor:
Anayasa Mahkemesi kararlarında kelepçe takılması, kolluğun fiziksel güç kullanmasının bir türü olarak ele alınıyor. Mahkemenin yaklaşımına göre kelepçe kullanımı her olayda otomatik olarak kötü muamele sayılmaz; ancak somut olayın koşulları, kullanılan gücün orantılılığı ve ortaya çıkan sonuçlar belirleyici olur.
GÖZALTINA ALINAN HERKESE KELEPÇE TAKILIR MI?
Hayır. Gözaltına alınan herkese kelepçe takılması yönünde genel ve zorunlu bir kural bulunmuyor. Yönetmelikteki düzenleme, yalnızca belirli risk işaretleri bulunduğunda kelepçe takılabileceğini söylüyor.
Bu noktada gözaltı, yakalama ve tutuklama kavramlarını birbirinden ayırmak gerekiyor. Gözaltı, soruşturma işlemleri tamamlanıncaya kadar kişinin özgürlüğünün geçici olarak kısıtlanmasıdır. Yönetmelik, bu sürecin kişinin sağlığına zarar vermeyecek şekilde yürütülmesini esas alıyor.
Bir kişinin gözaltına alınması, onun suçlu olduğu anlamına gelmez. Gözaltı bir soruşturma tedbiridir; suçluluk ancak bağımsız mahkemenin kesinleşmiş hükmüyle belirlenebilir.
TERS KELEPÇE İŞKENCE Mİ?
Ters kelepçenin uygulanması, her olayda kendiliğinden “işkence” olarak nitelendirilemez. Ancak uygulamanın gereksiz, ölçüsüz, acı verici, uzun süreli ya da kişinin sağlık durumunu gözetmeden yapılması hâlinde kötü muamele yasağı açısından ciddi tartışmalar doğabilir.
Türk Ceza Kanunu’nun 256. maddesinde, zor kullanma yetkisine sahip kamu görevlisinin görevini yerine getirirken gereken ölçünün dışında kuvvet kullanması hâlinde kasten yaralama suçuna ilişkin hükümlerin uygulanacağı belirtiliyor. Bunun bir olayda uygulanıp uygulanmayacağı ise deliller, sağlık raporları, kamera kayıtları, tanık anlatımları ve soruşturma sonucunda belirlenir.
Anayasa Mahkemesi de ters kelepçe iddialarını kötü muamele yasağı kapsamında olay bazında inceliyor. Mahkeme; kişinin direnip direnmediği, kelepçenin ne kadar süreyle kullanıldığı, vücutta iz veya yaralanma oluşup oluşmadığı, sağlık raporları ve kolluğun gerekçesini birlikte değerlendiriyor.
TERS KELEPÇE SAĞLIK SORUNUNA YOL AÇAR MI?
Kelepçe uygulaması, özellikle çok sıkıysa veya uzun sürerse bileklerde ağrı, şişlik, uyuşma, karıncalanma, ciltte sıyrık ve sinir basısı gibi sorunlara yol açabilir. Tıbbî yayınlarda kelepçe ve benzeri bağlama araçlarının bilek ve elde sinir sıkışması ile kemik yaralanmalarıyla ilişkilendirilebildiği belirtiliyor.
Bilekte yoğun ağrı, parmaklarda his kaybı, güçsüzlük, morarma, şişme veya uzun süren uyuşma yaşayan kişilerin sağlık kuruluşuna başvurması önem taşıyor. Bu belirtiler her zaman kalıcı hasar anlamına gelmez; ancak değerlendirilmesi gereken tıbbî şikâyetler olabilir.
TERS KELEPÇE TAKILAN KİŞİ NE YAPMALI?
Böyle bir durum yaşayan kişinin öncelikle fiziksel direnç göstermemesi ve güvenliğini riske atmaması gerekir. Uygulamanın ağrıya, uyuşmaya veya mevcut bir sağlık sorununun artmasına neden olduğunu açık ve sakin biçimde söylemek; bu talebin mümkünse tutanağa geçirilmesini istemek önemlidir.
Gözaltına alınacak kişinin veya zor kullanılarak yakalanan kişinin hekim kontrolünden geçirilerek sağlık durumunun belirlenmesi gerekiyor. Gözaltındaki kişinin yer değiştirmesi, serbest bırakılması veya adlî mercilere sevki öncesinde de sağlık durumunun raporla tespit edilmesi öngörülüyor.
Şüpheli veya sanık, soruşturmanın her aşamasında müdafi yardımından yararlanabilir. Yönetmeliğe göre avukatla görüşme, ifade alma ve sorgu sürecinde hukukî yardım alma hakkı engellenemez veya kısıtlanamaz.
Hukuka aykırı veya ölçüsüz uygulama iddiası bulunan kişiler için sağlık raporlarının, varsa kamera kayıtlarının, tanık bilgilerinin ve tutanakların korunması önem taşıyabilir. Hangi başvuru yolunun izleneceği olayın niteliğine göre değişeceği için ceza hukuku alanında çalışan bir avukattan destek alınması gerekir.
TERS KELEPÇELİ GÖRÜNTÜLERİN PAYLAŞILMASI SUÇ MU?
Kelepçeli görüntülerin kamuoyuna servis edilmesi, ters kelepçe uygulamasından ayrı bir hukukî tartışma başlığı oluşturuyor. Bir görüntünün paylaşılmasının hukuka aykırı olup olmadığı; görüntüyü kimin paylaştığına, paylaşımın amacına, soruşturmanın gizliliğine, kişilik haklarına, masumiyet karinesine ve kamu yararına göre değerlendirilir.
Deniz Göktaş olayında yapılan suç duyurusunda, ters kelepçe uygulamasının yanı sıra gözaltı görüntülerinin kamuoyuna servis edilmesine ilişkin de inceleme talep edildiği bildirildi. Bu başvuru, tek başına görüntü paylaşımının suç olduğu veya olmadığı sonucunu doğurmuyor; konu yetkili makamların değerlendirmesine bağlı bulunuyor.
ÇOCUKLARA TERS KELEPÇE TAKILIR MI?
Yakalama, Gözaltına Alma ve İfade Alma Yönetmeliği’nde çocuklara kelepçe ve benzeri aletlerin takılamayacağı açıkça belirtiliyor. Zorunlu hâllerde ise çocuğun kaçmasını veya kendisinin ya da başkalarının hayat ve beden bütünlüğü açısından doğabilecek tehlikeleri önlemek için kolluğun gerekli tedbirleri alabileceği düzenleniyor.
Bu düzenleme, çocuklar bakımından daha yüksek koruma standardı getiriyor. Çocukların kimlikleri ve eylemleri de soruşturma sürecinde gizli tutulmak zorunda.
TERS KELEPÇE HAKKINDA EN ÇOK MERAK EDİLENLER
TERS KELEPÇE NEDİR?
Kişinin ellerinin sırtının arkasında birleştirilerek kelepçelenmesidir. “Ters kelepçe” ifadesi günlük kullanımda yaygındır; mevzuatta ise genel olarak “kelepçe” kavramı yer alır.
TERS KELEPÇE HANGİ DURUMLARDA TAKILIR?
Kişinin kaçacağına veya kendisi ya da başkaları için hayat ve beden bütünlüğü bakımından tehlike oluşturacağına dair belirtiler varsa kelepçe takılabilir.
TERS KELEPÇE TAKMAK ZORUNLU MU?
Hayır. Kanundaki ifade “takılabilir” şeklindedir. Bu nedenle her yakalama ve gözaltında otomatik kelepçe uygulanması yönünde zorunlu bir kural bulunmuyor.
TERS KELEPÇE TAKILMASI SUÇLULUK ANLAMINA GELİR Mİ?
Hayır. Kelepçe bir güvenlik tedbiridir. Gözaltı veya kelepçe uygulanması, kişinin suçlu olduğu anlamına gelmez.
TERS KELEPÇE NEDEN TARTIŞILIYOR?
Tartışma; uygulamanın gerçekten gerekli olup olmadığı, kişiye fiziksel zarar verip vermediği, daha hafif tedbirlerin yeterli olup olmayacağı ve görüntülerin kamuoyuyla paylaşılmasının kişilik hakları yönünden nasıl değerlendirilmesi gerektiği üzerinde yoğunlaşıyor.
TERS KELEPÇE TAKILDIKTAN SONRA SAĞLIK RAPORU ALINIR MI?
Gözaltına alınacak veya zor kullanılarak yakalanan kişi için hekim kontrolü öngörülüyor. Kişi ağrı, uyuşma, yaralanma ya da sağlık sorunu yaşadığını bildirirse bunun rapora geçirilmesini istemesi önem taşıyor.
TERS KELEPÇEYE İTİRAZ EDİLEBİLİR Mİ?
Kişi, uygulamaya ilişkin şikâyetini avukatı aracılığıyla veya doğrudan yetkili mercilere iletebilir. Başvuru yolu, olayın koşullarına göre değişir; somut işlem için hukukî destek alınması gerekir.
