Dünya’nın çevresinde yaklaşık 16 bin 500 aktif uydu görev yapıyor. GPS sistemlerinden bankacılık işlemlerine, iletişimden hava tahminlerine, havacılıktan tarıma ve ulusal güvenliğe kadar modern yaşamın birçok temel alanı bu uydulara bağlı bulunuyor.
Ancak Dünya yörüngesindeki alan sınırsız değil. Her geçen gün artan uydu sayısı ve uzay enkazı, aktif uyduların yanı sıra Uluslararası Uzay İstasyonu’nu ve gelecekteki uzay görevlerini de tehdit ediyor.
Yörüngede bulunan ve düzenli olarak takip edilen yaklaşık 28 bin uzay çöpü parçası bulunuyor. Bunların yaklaşık 8 bini, bir bilye ile greyfurt arasında değişen büyüklüklere sahip. Saatte 27 bin kilometreyi aşan hızlarla hareket eden bu parçalar, aktif bir uyduyu tamamen kullanılamaz hâle getirebiliyor veya Uluslararası Uzay İstasyonu’nun kritik sistemlerinde ciddi hasara yol açabiliyor.
Washington Post'un haberine göre, takip edilen uzay enkazlarının yaklaşık 4 bininin çapı 10 santimetreden büyük. Uzmanlara göre bu parçalar, “Kessler sendromu” olarak adlandırılan zincirleme çarpışma senaryosunun en önemli kaynağını oluşturuyor.
Bilim insanlarının onlarca yıldır uyardığı bu senaryoya göre, yörüngedeki enkaz parçalarının birbirleriyle çarpışması yeni parçalar oluşturuyor. Meydana gelen yeni enkazlar da başka çarpışmalara neden olarak kontrol edilemeyen bir zincirleme reaksiyon başlatabiliyor.
Büyük ölçekli bir reaksiyonun yüz binlerce yeni parçayı alçak Dünya yörüngesine yayabileceği, uydu faaliyetlerini aksatabileceği ve onlarca yıl sürecek kalıcı tehlikeler yaratabileceği belirtiliyor.
GECE GÖKYÜZÜ YÜZDE 20 DAHA PARLAK OLABİLİR
Uzay çöpleri yalnızca uydular ve uzay görevleri için risk oluşturmuyor. Milyonlarca parçanın Güneş ışığını yansıtması, dünya genelindeki ışık kirliliğini de artırabilir.
Uzmanlar, Kessler sendromu gerçekleşmese bile uzay enkazlarından yansıyan ışığın gelecek 10 yıl içinde gece gökyüzünün doğal parlaklığını yüzde 20’ye kadar artırabileceğini tahmin ediyor.
Bu durum, dünyanın en uzak ve karanlık bölgelerinde dahi astronomik gözlemlerin yapılmasını zorlaştırabilir.
Aktif uyduların yaklaşık yüzde 90’ı, Uluslararası Uzay İstasyonu’nun da bulunduğu alçak Dünya yörüngesinde görev yapıyor. Bu araçların yörüngeleri, olası çarpışmaları önlemek amacıyla Dünya’dan verilen komutlarla değiştirilebiliyor.
Uluslararası Uzay İstasyonu bugüne kadar uzay çöplerinden kaçınmak için çok sayıda manevra gerçekleştirdi.
Sayısı 10 bini aşan SpaceX’e ait Starlink uydularının ise yalnızca altı aylık bir dönemde yaklaşık 50 bin çarpışmadan kaçınma manevrası yaptığı bildirildi.
Buna karşın takip edilen uzay enkazları, uzay araçlarına zarar verebilecek nesnelerin yalnızca yüzde 5’ini oluşturuyor.
Yörüngede ayrıca tuz tanesi büyüklüğünde 100 milyondan fazla parçacığın bulunduğu tahmin ediliyor. Bu küçük parçaların dahi yüksek hız nedeniyle bir astronotun uzay giysisini delebilecek güçte olduğu belirtiliyor.
UZAY ÇÖPLERİNİN YÜZDE 80’İ ÜÇ ÜLKEYE AİT
ABD, Rusya ve Çin, bugün alçak Dünya yörüngesinde takip edilen uzay çöplerinin yaklaşık yüzde 80’inden sorumlu tutuluyor.
Uzmanlara göre uzay enkazını artıran en ciddi olayların bir bölümü önlenebilir nitelikteydi.
Çin, 2007 yılında uydu karşıtı füze denemesi sırasında kendi uydularından birini bilinçli olarak imha etmiş ve yörüngeye binlerce enkaz parçası yayılmıştı.
Rusya da 2021’de benzer bir deneme gerçekleştirmişti. Ortaya çıkan tehlikeli parçalar nedeniyle Uluslararası Uzay İstasyonu’ndaki astronotlar, geçici olarak Dünya’ya dönüşlerde kullanılan kapsüllere sığınmak zorunda kalmıştı.
Atmosferik sürüklenme, kayda geçirilen parçaların büyük bölümünün yeniden atmosfere girmesini sağladı. Ancak takip edilmesi daha zor olan küçük parçaların hâlâ yörüngede bulunabileceği değerlendiriliyor.
Uzay kirliliğinin yarattığı tehlike artık yalnızca yörüngeyle sınırlı değil.
Uluslararası Uzay İstasyonu’ndan kopan bir enkaz parçası, 2024 yılında ABD’nin Florida eyaletindeki bir evin çatısını delerek binanın içine düşmüştü.
Olayda ciddi bir yaralanma yaşanmasa da enkazın Dünya’daki yaşam için oluşturabileceği riskler bir kez daha gündeme gelmişti.
ULUSLARARASI KURALLAR YETERSİZ
Uzmanlar, uzay çöpleriyle mücadele için daha güçlü uluslararası işbirliği ve bağlayıcı kurallar oluşturulması gerektiğini belirtiyor.
1967 tarihli Dış Uzay Antlaşması, uzaydaki barışçıl faaliyetler için temel ilkeleri ortaya koyuyor. Ancak antlaşmada uzay enkazı, yörünge trafiğinin yönetimi ve çarpışmaların önlenmesine yönelik ayrıntılı ve bağlayıcı hükümler bulunmuyor.
Bu nedenle Birleşmiş Milletler Dış Uzay İşleri Ofisi çatısı altında güncellenmiş bir uluslararası düzenleme hazırlanması gerektiği ifade ediliyor.
Uzay altyapısı geliştiren hükümetlerin ve şirketlerin, yörüngenin korunması konusunda daha fazla sorumluluk üstlenmesi gerektiği belirtiliyor.
Öneriler arasında görev süresi sona eren uydular için zorunlu yörüngeden çıkarma planları hazırlanması, yıkıcı uydu karşıtı silah denemelerinin sınırlandırılması ve uzay çöplerini temizleyebilecek teknolojilere yatırım yapılması bulunuyor.
NASA’nın geliştirdiği Aktif Enkaz Temizleme Aracı prototipi, büyük enkaz parçalarına yaklaşarak hızını ve dönüşünü bu nesnelerle eşitlemek ve ardından parçaları yörüngeden çıkarmak üzere tasarlandı.
Uzmanlara göre uzaya kontrolsüz biçimde pahalı ekipman göndermeye devam edilmesi, yalnızca astronotlar için değil, uydu teknolojisine bağımlı hâle gelen modern dünya için de ağır sonuçlar doğurabilir.
