İzmir Balçova’da 5 Haziran’da açılan Amerikan Hastanesi, Rahmi Koç’un ırkçı, ayrımcı ve nefret içerikli olması sebebiyle tepki çeken ve akabinde soruşturma başlatılan sözde fıkrası ile gündeme gelmişti.
Lakin buna ek olarak hastanenin öyküsü, yarım asrı aşkın süredir devam eden arazi rantı tartışmalarını, tapularına kavuşamayan arsa sahiplerinin mücadelesini ve sermaye birikim rejiminin niteliği yeniden tartışmaya açacak mahiyette.
Öyle ki, önce hazine arazisinin parsellenmesi için yurttaşlardan toplanan paralarla inşa edilen Grand Plaza Otelinin yarım asırlık hikayesi; ardından bu otelin devredildiği İzmir Ekonomi Üniversitesinin tıp fakültesi inşaatının 260 milyon TL’ye Koç’a satılması; devamında 420 milyon TL’lik devlet teşviki… Bu tablo aynı zamanda, Türkiye’deki sermaye birikim sürecinin izlerini de göz önüne seriyor.
Hazine arazisi, tapusuz satış
Arazinin öyküsü 1969’da başlıyor. Balçova o yıllarda İzmir’e yakın ama henüz bu denli büyümemiş, hızla gecekondularla dolmaya başlayan bir ilçe. Dönemin Balçova Belediye Başkanı Ercüment Uysal çözümü yerinde buluyor: Hazineye ait yaklaşık 3 milyon metrekarelik mera arazisini parselleyip vatandaşlara satmak. Amaç “Kaçak yapılaşmayı önlemek”, “Herkese küçük bir bahçeli arsa vermek” olarak lanse edilmiş.
Binlerce kişi metrekaresi on liradan, parsel başına üç bin lira ödedi. İlk etapta 1500’ü aşkın kişiye noter kurası çekilişiyle tapu verildi. Lakin ardından 12 Eylül 1980 darbesi ile arsa dağıtımı yarıda kalmış ve ilerleyen dönemde Balçova Belediyesi kapatılmıştı.
Kısa adı BAMSES olan Balçova Arsa Mağdurları Derneği Başkanı Ruhi Eroğlu’nun 2025 yılında verdiği bir röportaja göre; aradan geçen on yıllarda “Toplanan bu paralar ile Balçova Barajı tamamlandı, teleferik tesisi bitirildi ve Grand Plaza yapıldı.” Yani vatandaşın arsası için ödediği para altyapıya ve otel inşaatına aktarıldı. Tapuların önemli bir kısmı ise hiç verilmedi. Balçova Arsa Mağdurları adıyla örgütlenen yurttaşlar bugün de mahkemelerde üçüncü nesil olarak haklarını arıyor. Teklifler ise gülünç boyutta. Öyle ki, bir davada mahkeme 2020 yılında “252 metrekare için 7 bin lira ödenmesine” hükmetti. Aynı dönemde benzer bir arsa ilanı 8.5 milyon liradan satışa çıkmıştı.
Konuya ilişkin bilgisine başvurduğumuz İzmir Ticaret Odası Eski Başkanı Ekrem Demirtaş ise, arazinin şahıstan alındığını kaydederken; daha öncelerde hazine arazisi olduğuna dair iddiaları yalanladı.
Ancak bununla birlikte konuya ilişkin görüştüğümüz, Arsa Mağdurlarının Avukatı Mustafa Kemal Turan, hazine arazilerinin parsellenerek yurttaşlardan toplanan paraların Balçova teleferik tesisi ile Grand Plaza Otelinin yapımında kullanıldığı iddialarını doğruladı. Bu konuda elinde çok sayıda belge bulunduğunu ifade eden Turan, söz konusu süreci akademik olarak da incelediğini söyleyerek, “Yüksek lisans tezimi bu konu üzerine yazdım. Tezimin yaklaşık yüz sayfalık bölümü bu sürece ayrılmış durumda ve çok sayıda belge içeriyor” dedi.
‘ARİZKO’, kumarhane ve on dört yıllık inşaat
Belediye parasını toplayıp tapuyu vermediği yıllarda, aynı Balçova’da başka bir proje hayata geçiyordu. 1984’te ANAP’ın adayı olarak İzmir Büyükşehir Belediye Başkanlığını kazanan Burhan Özfatura, 1985’te bir şirket kurdu: “Arap ve İzmir Büyükşehir Belediyesi Turistik Yatırımlar Anonim Şirketi.” Kısa adı “ARİZKO”. Körfez sermayesiyle belediyenin ortak olduğu bu yapı, açıklandığı biçimiyle “Balçova’ya 5 yıldızlı bir otel kazandırmak” üzere kurulmuştu.
Önceki belediye yönetimi döneminde yalnızca temeli atılmış ve uzun süre atıl durumda kalan otel projesi, yüzde 50 ortaklık koşuluyla ilgili anonim şirkete devredildi. Devir sonrasında çalışmaları hızlanan ve 150 oda ile 300 yatak kapasitesine sahip Balçova’daki beş yıldızlı turistik otelin inşaatı 1988 yılında tamamlanarak işletmeye açılabilecek duruma getirildi. (Kaval, 2025)
Bitirildiğinde ise içine bir de kumarhane eklendi. Dönemin özelliğiydi bu: “Tüm büyük otel fizibiliteleri kumarhane gelirine göre hazırlanıyordu.” Grand Plaza da dört yıl kumarhane işletti. 1998’de Bakanlar Kurulu kararıyla tüm kumarhaneler kapatılınca, işletmeci ile mülk sahibi İl Özel İdaresi arasında uzun yıllar sürecek davalar silsilesi başladı. Özfatura, yıllar sonra verdiği bir röportajda “O dönemde bütün otellerde kumarhane gelirine göre fizibilite yapılmıştı” diyecekti.
Otel, 1999’da Balçova’nın simgesi olmaktan çıkmıştı. Belediyeler arasındaki anlaşmazlıklar, davalar, değişen yönetimler. 2001’de ise yeni bir dönem açıldı.
Bir üniversitenin doğuşu
2001 yılında açılan İzmir Ekonomi Üniversitesinin doğuş hikayesine ilişkin, İzmir Ekonomi Üniversitesi Kurucu Mütevelli Heyeti Başkanı ve İzmir Ticaret Odası Eski Başkanı (1992-2018) Ekrem Demirtaş ile görüştük. Demirtaş’ın aktarımlarından özetlenebilecek süreç şu şekilde:
2001 yılında yıllardır boş duran Grand Plaza Otelinin binası İzmir Ticaret Odasına bağlı olarak İzmir Ekonomi Üniversitesine Dönemin Büyükşehir Belediye Başkanı Ahmet Piriştina’nın önerisiyle 18 milyon dolar karşılığında satıldı ve buraya İzmir Ekonomi Üniversitesi kuruldu.
İzmir’in ilk vakıf üniversitesi olarak açılan İEÜ, sonraki yıllarda büyüdü. 2017’de ise tıp fakültesi açma kararı alındı. Ancak bu girişime 2 yıl boyunca izin verilmedi.
19 milyon liraya 21 bin metrekarelik bir parsel satın alındı. Üzerine dört bloktan oluşan, 30 bin metrekare kapalı alanlı bir inşaat başlatıldı. 2018’de ise kaba inşaat tamamlandı.
Sonra yönetim değişti. Yeni mütevelli heyeti 2018’den itibaren inşaatı askıya aldı. Yıllar boyunca “Bir çivi çakılmadan çürümeye terk edildi” diye tarif edilecek olan bu yapı, öylece bekledi.
YÖK yasası ve satışın sırrı
2020’de Yükseköğretim Kurulu, vakıf üniversitelerinin tıp fakülteleri için kritik bir düzenleme yaptı. Kanuna eklenen geçici madde, en geç 2023 yılı ekim ayına kadar her vakıf tıp fakültesinin en az 200 yataklı kendi hastanesini açmak zorunda olduğunu hükme bağladı. Bunu yapamayanlar ise öğrenci kontenjanı alamayacak, fiilen kapanacaktı.
Saat işliyordu. İnşaatı 2018’de bırakıp bekleyen yönetim, 2021 sonunda harekete geçti. Ama bu harekete geçiş inşaatı tamamlayarak hastane açmak için değil, satış içindi.
Ekrem Demirtaş, durumu şöyle özetledi: “Tıp fakültesinin öğrenci alabilmesi için 2025 yılına kadar bir hastanesinin olacağını taahhüt etmesi gerekiyordu. Ben 2018’de kaba inşaatı bitirdim. Yeni gelen yönetim bu yeri Koç Grubuna 260 milyona sattı”.
Üniversite ise o yıl tıp fakültesine öğrenci kabul edemedi.
Rakipsiz ihale: İki katılımcı, dört tur
19 Ocak 2022. İhale günü. Toplam yaklaşık 16 bin metrekarelik iki arsa ve üzerindeki yarım kalmış yapılar satışa çıkarılıyor. Değerleme, Türkiye Sınai Kalkınma Bankasına (TSKB) yaptırılmış, Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) onaylı bir rapor hazırlanmış. Bu rapor kamuoyuyla paylaşılmadı.
İhaleye iki katılımcı girdi: Medicana Hastane İşletmeciliği ve Rahmi Koç. Medicana yazılı tekliflerin açılmasının hemen ardından, ilk artırma turunda çekildi. Dördüncü tura gelindiğinde Koç 260 milyon TL teklif etti ve ihaleyi kazandı. 19 milyon liraya alınan arsanın üstündeki kabaca bitmiş inşaat, 260 milyon liraya el değiştirmişti.
Öte yandan Demirtaş, görüşmemizde ihalenin seyrine ilişkin de aktarımlarda bulundu. İhalenin itirazlar sonucunda 260 milyona yükseldiğini kaydeden Demirtaş, “Öncelikle 130 milyon liraya verilecekti Koç’a. O dönem özel bir değer tespiti yaptırdım, gerekli evrakları da sundum. Mevcut değer 300 milyon TL idi. İtirazlar sonucu önce 210 milyona, ardından ise 260 milyona çıktı ihale” ifadelerini kullandı.
Demirtaş davayı yargıya da taşımıştı. İzmir 3. İdare Mahkemesi, yürütmeyi durdurma talepleri üzerine Rahmi Koç’a da davanın ihbar edilmesine oy birliğiyle karar verdi. Mahkeme kararında şu ifadeler dikkat çekiyordu: “Davada verilecek kararın, taşınmazı satın alan Mustafa Rahmi Koç’u etkileyebilecek olması nedeniyle ihbarı gerekmektedir.” Ezcümle mahkeme, bu satışın hukuki bakımdan tartışmalı olduğunu, Koç’un zarar görebileceğini peşinen kabul ediyordu. Ancak dava sonuçlanmadan inşaat da, hastane açılışı da tamamlandı.
Seçim öncesi AKP'den milyonlarca lirlaık devlet teşviki
Koç Grubu, 260 milyon TL’ye satın aldığı taşınmaz için Sanayi ve Teknoloji Bakanlığına yatırım teşviki başvurusunda bulundu. Tam da 2023 seçimleri öncesinde Koç Holdingin hastanesi için KDV istisnası, yüzde 50 vergi indirimi, sigorta primi işveren hissesinin iki yıl sıfırlanması ve 63 milyon TL teşvik verildi.
Açılış ve son tartışma
Girişte de belirttiğimiz üzere Amerikan Hastanesinin açıldığı arazi, Grand Plaza’nın arsasıyla aynı parsel değil. Ama bu ayrım, aralarındaki tarihsel sürekliliği ortadan kaldırmıyor.
Zincir 1969’da başlıyor: Hazine arazisi üzerinde tapusuz satılan arsaların parası, bir süre sonra Grand Plaza’nın inşaatına akıyor. İnşaatı tamamlanan otelde daha sonra kumarhane işletiliyor, davalar ve el değiştirmeler ardından 2001’de ticaret odasına geçiyor ve üzerine üniversite kuruluyor.
Aynı üniversite 2017’de yakınındaki ikinci bir parselde tıp fakültesi inşaatı başlatıyor; kaba inşaatı tamamlanmış bu yapı yeni yönetim tarafından çürümeye terk ediliyor. YÖK’ün 2023 son tarihi yaklaşınca inşaatı tamamlamak yerine satış tercih ediliyor; ihaleye iki katılımcı giriyor, biri ilk turda çekiliyor. Koç 260 milyon TL’ye alıyor, 420 milyon TL devlet teşviki alıyor, 150 milyon dolar harcıyor ve hastaneyi açıyor. Tıp fakültesi ise hastanesini satmış bir üniversite olarak o yıl öğrenci alamıyor.
Kaba inşaatı tamamlanmış bir hastane neden tamamlanmak yerine satıldı? İhaleye neden yalnızca iki katılımcı girdi ve Medicana neden ilk turda çekildi? Değerleme raporu neden kamuoyuyla paylaşılmadı? Mahkemenin ihbar kararına rağmen dava sonuçlanmadan hastane nasıl açıldı? Bu sorular yanıtsız. Yanıtsız kalması ise tesadüf değil: Kamu arazisinden kumarhane ve otele; ticaret odası vakfından özel hastaneye uzanan bu süreç, her halkasında farklı bir mekanizma işletiyor; ama sonuç her seferinde aynı…
