Göçmen kuşların her yıl binlerce kilometre yol kat ederek aynı bölgelere ulaşabilmesi, doğanın en büyük gizemlerinden biri olarak kabul ediliyor. Uzun yıllardır bu olağanüstü yön bulma yeteneğinin Dünya'nın manyetik alanıyla bağlantılı olduğu bilinse de, bu mekanizmanın vücutta nasıl çalıştığı kesin olarak açıklanamıyordu. Son bilimsel çalışmalar ise karaciğerde bulunan özel hücrelerin, kuşların doğal pusulasının önemli bir parçası olabileceğini göstererek bu alandaki araştırmalara yeni bir bakış kazandırıyor.
KUŞLAR DÜNYA'NIN MANYETİK ALANINI NASIL ALGILIYOR?
Göç eden kuşlar, yalnızca güneşe veya yıldızlara bakarak yön bulmuyor. Özellikle gece saatlerinde ve kapalı havalarda Dünya'nın görünmeyen manyetik alanını algılayarak rotalarını belirleyebiliyor.
Bu biyolojik yetenek sayesinde kuşlar;
- Binlerce kilometrelik göç yolculuklarını tamamlayabiliyor.
- Her yıl aynı üreme ve yaşam alanlarına geri dönebiliyor.
- Zorlu hava koşullarında bile yönlerini büyük ölçüde kaybetmiyor.
Bilim insanları, bu olağanüstü navigasyon sisteminin tek bir mekanizmaya değil, birden fazla biyolojik sürecin birlikte çalışmasına dayandığını düşünüyor.
MANYETİK DUYU NASIL ÇALIŞIYOR?
Uzun yıllardır kuşların manyetik alanı nasıl algıladığına ilişkin üç temel teori üzerinde duruluyor.
1. Manyetik parçacık teorisi
Bu görüşe göre kuşların gaga bölgesinde bulunan mikroskobik manyetik parçacıklar, Dünya'nın manyetik alanına tepki vererek yön bilgisinin oluşmasını sağlıyor.
2. Hücresel sinyal mekanizması
Bir başka teori ise hücrelerde bulunan bazı iyon kanallarının manyetik değişimleri algılayarak sinir sistemine sinyal gönderdiğini öne sürüyor.
3. Retina teorisi
Araştırmalar, gözde bulunan bazı ışığa duyarlı pigmentlerin manyetik alanı algılayabildiğini gösteriyor. Ancak bu sistem yalnızca yeterli ışık bulunduğunda çalışabiliyor.
Bu nedenle bilim insanları, kuşların gece göçlerini açıklamak için farklı mekanizmaların da devrede olması gerektiğini düşünüyor.
KARACİĞERDE SAKLI YENİ BİR MANYETİK PUSULA
Son araştırmalar, karaciğerde bulunan ve demir bakımından oldukça zengin olan bazı bağışıklık hücrelerinin manyetik alan değişimlerine tepki verebildiğini ortaya koyuyor.
Karaciğer, kırmızı kan hücrelerinin parçalanması sonucu oluşan demirin depolandığı organlardan biri olduğu için yüksek miktarda demir içeriyor.
Bu demirin, Dünya'nın manyetik alanıyla etkileşime girerek yön bulma sistemine katkı sağlayabileceği değerlendiriliyor.
DENEYLERDE DİKKAT ÇEKEN SONUÇLAR
Bilim insanları, yön bulma yeteneğini incelemek amacıyla gerçekleştirilen deneylerde kuşları iki farklı gruba ayırdı.
İlk grupta karaciğerdeki belirli bağışıklık hücrelerinin sayısı azaltılırken, ikinci grup doğal hâliyle bırakıldı.
Kapalı hava koşullarında gerçekleştirilen deneylerde;
- Doğal yapısını koruyan kuşlar yuvalarına doğru yönelmeyi başardı.
- Hücre sayısı azaltılan kuşların ise yön bulmakta zorlandığı gözlemlendi.
Ancak güneşli havalarda her iki grubun da rotalarını bulabilmesi, kuşların yalnızca manyetik alanı değil güneşi de navigasyon sistemi olarak kullandığını ortaya koydu.
Kuşların Yön Bulma Sistemi Birden Fazla Mekanizmaya Dayanıyor Olabilir
Araştırmalar, kuşların tek bir biyolojik pusulaya sahip olmadığını düşündürüyor.
Bilim insanlarına göre yön bulma sırasında;
- Dünya'nın manyetik alanı,
- Güneşin konumu,
- Görsel işaretler,
- Beyindeki yön bulma merkezleri
aynı anda birlikte çalışıyor olabilir.
Bu çok katmanlı sistem sayesinde kuşlar zorlu hava koşullarında bile doğru rotayı belirleyebiliyor.
BAŞKA HAYVANLARDA DA BENZER SİSTEM BULUNABİLİR Mİ?
Araştırmacılar, benzer mekanizmaların yalnızca kuşlarda değil farklı canlı türlerinde de bulunabileceğini değerlendiriyor.
Özellikle;
- Uzun mesafeli göç yapan hayvanlar,
- Bazı yarasa türleri,
- Köstebekler,
- Köpekbalıkları
gibi canlıların da Dünya'nın manyetik alanını algılayarak yön bulduğu düşünülüyor.
Bu durum, manyetik duyunun hayvanlar aleminde sanılandan çok daha yaygın olabileceğini gösteriyor.
