ABD’nin savunma sanayisini Çin, Rusya, İran ve Kuzey Kore kaynaklı kritik minerallerden ayırma planında takvim sıkıştı. Yeni tedarik kısıtlamalarının başlamasına beş aydan biraz fazla süre kalırken Amerikan üretimi talebin çok gerisinde bulunuyor.
En büyük açık nadir toprak mıknatıslarında görülüyor. ABD’nin 2025’te yaklaşık 48 bin ton olan talebine karşı yerli kaynaklar yalnızca 300 ton sağlayabildi. Yerli arz böylece ihtiyacın yüzde 1’ini bile karşılayamadı.
2027 yasağı beş ay uzakta
ABD’de savunma şirketlerinin 1 Ocak 2027’den itibaren Çin, Rusya, İran ve Kuzey Kore’den belirli kritik mineralleri satın alması sınırlandırılacak.
Kapsamda nadir toprak elementleri ve mıknatısların yanı sıra tungsten, molibden ve tantal bulunuyor. Bu malzemeler uçaklardan füzelere, otomobillerden bilgisayarlara kadar geniş bir üretim zincirinde kullanılıyor.
Washington önceki yıllarda yerli arzın yetersiz kalması nedeniyle şirketlere istisnalar tanıdı. Trump yönetimi ise 20 Temmuz’da imzaladığı kararnameyle bu istisnaların alınmasını zorlaştırdı.
Şirketler artık uygun Amerikan veya müttefik ülke kaynağı bulmak için kapsamlı arama yaptıklarını kanıtlamak, kullandıkları malzemenin kaynağını açıklamak ve yasaklı tedarikçiden çıkış takvimi sunmak zorunda olacak.
48 bin tona 300 ton
ABD’nin en yaygın nadir toprak mıknatısı türündeki yıllık talebi 2025’te yaklaşık 48 bin tona ulaştı. Amerikan kaynaklarının sağladığı miktar ise 300 tonda kaldı.
Yerli arzın talebi karşılama oranı yaklaşık yüzde 0,6 olarak hesaplanıyor. ABD’li üreticilerin kapasiteyi yıl sonuna kadar 5 bin tona çıkarması beklense bile ihtiyaçların yaklaşık yüzde 90’ı açıkta kalacak.
Nadir toprak elementlerinin çıkarılması tek başına yeterli olmuyor. Minerallerin ayrıştırılması, rafine edilmesi ve yüksek performanslı mıknatıslara dönüştürülmesi gerekiyor.
Çin, küresel nadir toprak rafinaj kapasitesinin yüzde 80’den fazlasını kontrol ediyor. Kalıcı mıknatıs üretimindeki payının ise yüzde 95’e yaklaştığı hesaplanıyor.
Bazı metaller hiç üretilmiyor
ABD’nin sorunu yalnızca nadir toprak mıknatıslarıyla sınırlı değil. Ülkede tungsten üretimi 2015’ten, tantal üretimi ise 1959’dan bu yana yapılmıyor.
Yeni tungsten madenlerinden birinin 2028’de faaliyete geçirilmesi planlanıyor. Geliştirilen tantal projesi içinse kesin üretim takvimi bulunmuyor. İki projenin de 1 Ocak 2027 tarihine yetişmesi beklenmiyor.
ABD çoğu kritik mineralde yer altı rezervlerine sahip olsa da madencilik, ayrıştırma, rafinaj ve mıknatıs üretimini aynı zincir içinde gerçekleştirecek kapasiteyi kuramadı.
Düşük küresel fiyatlar da Amerikan projelerinin finansmanını zorlaştırıyor. Washington, Çin’in üreticilerini destekleyerek piyasaya düşük fiyatlı ürün sunduğunu ve ABD’deki yatırımların kârlılığını baskıladığını savunuyor.
12 milyar dolarlık stok
Trump yönetimi şubat ayında kritik mineraller için 12 milyar dolarlık Project Vault programını başlattı. Program, otomotiv, teknoloji ve savunma şirketleri için yaklaşık 60 günlük acil mineral stoku oluşturmayı hedefliyor.
Finansmanın 10 milyar dolarlık bölümü ABD İhracat-İthalat Bankası kredisi, 2 milyar dolarlık kısmı ise özel sermaye üzerinden sağlanacak.
Ancak ABD yönetimi stokların ilk aşamada dünyanın herhangi bir ülkesinden alınabilecek minerallerle doldurulabileceğini kabul etti. Bu ülkeler arasında Çin’in de bulunması, Çin’e bağımlılığı azaltmak amacıyla oluşturulan rezervin başlangıçta Çin ürünlerine ihtiyaç duyabileceği anlamına geliyor.
ABD’nin yaklaşık 150 mineral şirketine sağladığı destek ve onlarca milyar dolara ulaşan finansman da kısa vadeli açığı kapatmaya yetmedi.
Yeni tesisler yetişmiyor
Pentagon destekli MP Materials, Teksas’ta bir mıknatıs tesisi kurdu. Şirket, ilk ürünlerin yıl sonuna kadar General Motors tarafından kullanılmak üzere onaylanmasını bekliyor.
MP Materials’ın Pentagon için kuracağı ayrı mıknatıs tesisinin ise 2028’de açılması planlanıyor. Dolayısıyla tesis, Çin kaynaklı alımlara yönelik 2027 sınırlandırmasından sonra devreye girecek.
Ucore Rare Metals, planını birkaç kez değiştirdikten sonra bazı üretim faaliyetlerine en erken 2027’de başlayabileceğini bildirdi. Energy Fuels ise 2029’da yıllık 6 bin tonluk işleme kapasitesine ulaşmayı hedefliyor.
Uluslararası Enerji Ajansı, Çin dışında planlanan nadir toprak mıknatısı üretim kapasitesinin 2035’te bile ihtiyacın beşte birinden azını karşılayabileceğini hesaplıyor. Rafineri yatırımlarının maliyeti de hâkim üretici dışındaki ülkelerde yüzde 20 ile yüzde 150 arasında daha yüksek olabiliyor.
İstisnalar yeniden gündemde
ABD’nin savunma şirketlerinin üretimi durdurmadan 2027 kurallarına uyması mevcut kapasiteyle mümkün görünmüyor. Washington’ın sıkı koşullara bağlı yeni istisnalar vermesi veya Çin dışındaki müttefiklerden tedariki hızlandırması gerekebilir.
Güney Kore, Japonya ve diğer müttefiklerle kurulacak tedarik ortaklıkları, Amerikan tesisleri tamamlanana kadar geçiş çözümü sağlayabilir. Ancak bu model yerli üretim hedefinin takvimini erteleyecek.
İzlenecek iki temel eşik, ABD’li üreticilerin yıl sonuna kadar 5 bin tonluk mıknatıs kapasitesine ulaşıp ulaşamayacağı ve 1 Ocak 2027’den sonra kaç savunma şirketine istisna tanınacağı olacak.
