Aylar süren savaş ve abluka İran'ı ekonomik olarak kritik bir eşiğe sürüklerken, hem donanma hem de hava kuvvetleri ağır darbe aldı. 4 aya yakın süren savaşın ardından nihayet ABD-İran mutabakat metni imzalanırken, İran'ın savaş önceseine göre daha iyi durumda olduğu değerlendiriliyor.
İran ve ABD arasında imzalanan 14 maddelik mutabakat zaptı, İran'ın varlıklarının dondurulmasının kaldırılmasını, yaptırımların hafifletilmesini, büyük nakit yatırımını ve İran petrolünün satışına izin verilmesini içeriyor.
Mali teşviklerin İran hükümetine ekonomiyi yeniden inşa etmek ve yabancı yatırımcılarla ilişkileri normalleştirmek için gerekli fonları sağlayacağı düşünülürken, oyunun kuralları tamamen değişiyor.
Petrol gelirleri katlanacak
Petrol şoklarının ardından İran'ın yeniden petrol satışına başlayacak olması ise en önemli maddelerden biri olarak görülüyor. Rystad'ın jeopolitik analiz başkanı Jorge Leon'a göre, İran günde 2 milyon varil petrol satabilir durumda. Bu savaş öncesine göre ciddi bir artış anlamına gelirken, satışlar şeffaf olacağı için İran'ın büyük indirimlere gitmesine de gerek kalmayacak.
ABD Enerji Bilgi İdaresi'ne göre, İran gelirinin yüzde 50'sini petrolden elde ederken bugüne kadar Çin, İran petrolünün tek alıcısı durumundaydı. Yeni anlaşmaya göre, ABD şimdi İran petrolünün taşınması, sigortalanması, satışı ve petrol gelirlerinden faydalanması için yaptırım muafiyeti sağlayacak. Ancak analistlere göre muafiyetin uygulanması 60 günlük ateşkesle sınırlı kalırsa uluslararası alıcılar da işbirliği hevesini kaybedebilir.
Boğaz'daki ablukanın kaldırılması ile İran, birkaç günde 3,8 milyon varil petrolü başarıyla ihraç edrken ayrıca, Hürmüz için tanıdığı 60 günlük ücretsiz geçiş hakkı dolduğunda tankerlerden varil başına 1 dolar alarak 2 milyon dolar gelir sağlayacak.
167 milyar dolarlık fon serbest kalacak
ABD'nin, İran'a ait bloke edilen 100 milyar doları aşan fonları serbest bırakması durumunda da Tahran yönetimi kesintiye uğrayan nakit akışını yeniden sağlayacak. Anlaşmanın zamanlaması ve kapsamı henüz netlik kazanmasa da, metinde İran Merkez Bankası'nın dondurulmuş fon ve varlıklarına yeniden tam erişim sağlayacağı ifade ediliyor.
Analistlere göre, ülkenin dondurulmuş varlıklarının büyüklüğü 124 ila 167 milyar dolar arasında değişirken, bu tutarın İran'ın savaş öncesi yıllık ekonomik üretiminin yaklaşık dörtte birine karşılık geldiği belirtiliyor. En hızlı erişilebilecek kaynağın ise Katar'da tutulan yaklaşık 12 milyar dolarlık fon olduğu ifade ediliyor.
Yatırım fonu
Bu anlaşmanın ülkenin yeniden inşasına önemli katkı sağlayabilecek 300 milyar dolarlık yatırım fonunun oluşturulmasının önünü açabileceği değerlendirilirken, İranlı yetkililer savaşın maddi zararının yaklaşık 270 milyar dolar olduğunu belirtiyor.
IMF'in eski başkan yardımcılarından Adnan Mazarei'ye göre, zarar gören sektörlerin yeniden ayağa kaldırılması ise hem ciddi kaynak hem de uzun bir zaman gerektirecek. Trump yönetiminin ise yatırım fonunun özel sektörün kaynaklarıyla finanse edeceği belirtiliyor. Ancak ABD Başkanı Donald Trump, yabancı yatırımcıların kısa vadede kayda değer bir ilgi göstermesini de beklemediğini ifade ediyor.
Yaptırımların hafifletilmesi
İran'a yönelik yaptırımların gevşetilmesi, İranlı şirketler ve bankaların uluslararası piyasalarda mal ve finansal hizmet ticaretini daha serbest biçimde yürütmesine de imkan sağlayacak. Yabancı finans kuruluşları da ABD Hazine Bakanlığı'nın belirli işlemler için özel lisanslar vermesi halinde İran'la çalışabilecek.
Ancak belirsizliğin ve riskin artması ihtimaline karşılık bankaların yeniden devreye girmeyeden önce güvence arayacakları değerlendiriliyor.
Öte yandan İran'la iş yapan yabancı yatırımcılara yönelik yaptırımların kaldırılması, yaklaşık yarım asırlık ABD politikasında önemli bir değişim anlamına da gelecek. Trump ise yaptırımların Tahran yönetiminin anlaşma kapsamındaki yükümlülüklerini yerine getirmesi halinde kaldırılacağını belirtiyor. Bu yükümlülükler arasında İran'ın nükleer programına ilişkin taahhütleri de bulunuyor. Bununla birlikte bazı yaptırımların gevşetilmesi için şüpheci yaklaşan Kongre'nin de onayı gerekecek.
Tüm bunlar ne anlama geliyor?
Tüm bu senaryoların gerçekleşmesi anlaşmanın yürürlükte kalmasına bağlı olsa da İran ekonomisi için kritik bir viraj anlamına geliyor.
İran malları karaborsa döviz kurlarında şimdiden sınırlı bir değer artışı yaşarken, İran tümeni de aylar sonra dolar karşısında değer kazandı. Tüm bunlar ekonomi açısından olumlu beklentilerin ilk işaretleri olarak değerlendirilirken yabancı yatırımlar da ABD ambargosunun yol açtığı ekonomik daralmanın telafi edilmesinde önemli bir rol oynayabilir.
