Türkiye’nin 22 yıl aradan sonra ev sahipliği yaptığı 36. NATO liderler zirvesinin ilk günü geride kaldı. ABD Başkanı Donald Trump, yeni uçağıyla indiği Ankara’da resmi törenle karşılandıktan sonra Türkiye’ye uygulanan CAATSA yaptırımlarını kaldırmanın “zamanının geldiğini" söyledi.
Cumhurbaşkanı Tayyip Erdoğan Trump’tan 5 F-35 savaş uçağı için söz alındığını belirtirken ABD lideri de olası satışla ilgili olumlu mesajlar verdi.
Zirvenin ilk gününde milyarlarca dolar değerinde anlaşmalar açıklandı, koridorlarda en çok konuşulan konulardan biri Avrupa’nın savunma harcamalarını artırma girişimleri oldu. NATO zirvesine katılım üzerinden birbirleriyle kavga eden Çekya Cumhurbaşkanı ve Başbakanı’nın ise Ankara’ya ayrı uçaklarla gelmesi günün en ilginç gelişmelerinden biri olarak kayda geçti.
Trump’tan F-35 ve yaptırımların kaldırılması mesajı
Cumhurbaşkanı Tayyip Erdoğan, Trump’ı Etimesgut'ta protokol uçuşları için yenilenen yeni Ankara Havalimanı’nda karşıladı. Trump, Ankara’ya Katar devleti tarafından hediye edilen yaklaşık 400 milyon dolar değerindeki yeni Air Force One’la indi. Bu, tartışmalı yeni ABD Başkanlık uçağının yurt dışına yaptığı ilk uçuş oldu.
Beştepe’de düzenlenen resmi karşılama töreninin ardından Erdoğan ve Trump, ikili görüşmeye girmeden önce gazetecilerin sorularını yanıtladı. Erdoğan, 5 F-35 savaş uçağı için Trump’ın söz verdiğini belirtti. Trump da F-35’lerle ilgili olarak, “Herkes bunu (F-35 satışını) neden yapmayalım diyor. Türkiye çoğu ülkeden sadık” dedi.
F-35 satışının önündeki en büyük engel olan CAATSA yaptırımları ile ilgili olarak da Trump, “Yaptırımları kaldıracağız. Zamanı geldi. Dostlarımıza yaptırım uygulamak istemiyoruz. Ben dostumu yaptırımlarla boğmak istemiyorum” dedi. ABD, Ankara’nın Rusya’dan S-400 hava savunma sistemleri alması nedeniyle Türkiye’ye CAATSA yaptırımları uygulamaya başlamıştı. Türkiye ayrıca F-35 ortak üretim programından çıkarılmıştı.
Cumhurbaşkanı Erdoğan ile yakın ilişkilere sahip olduğunu vurgulayan Trump, “Bazen çok çetin insanlarla çok iyi geçinirsiniz bazen de en zayıf zavallı insanlarla geçinemezsiniz. İlk tanıştığımızdan beri çok iyi anlaştık” dedikten sonra 2019’daki Rahip Brunson olayına atıfta bulunarak, “Bu büyük ve travmatik bir olaydı, uzun bir hapis cezası ile karşı karşıyaydı. Masum olduğunu düşünüyordum. Birçok kişi aradı ve hiçbir ilerleme sağlayamadı. Ben Cumhurbaşkanı’nı aradım ve derhal serbest bıraktı. İlk andan beri aramızda işe yarayan bir kimya var” diye devam etti.
Trump ayrıca bazı NATO müttefiklerinin İran’daki savaşa destek vermemesine ithafen, “Yardıma ihtiyacımız yoktu ama onları test ettim. İtalya, Almanya ve Fransa bizi reddetti. Ben de tamam dedim, niye onlara yardım etmek için yüzlerce milyon dolar harcıyoruz ki?” dedi ve “Dostum Erdoğan için buradayım. Türkiye olmasa NATO'ya gelmezdim.” ifadesini kullandı.
Senatör Graham’den ‘Kongre’ vurgusu
ABD Senatosu’nda Başkan Donald Trump’a en yakın isimlerden olan Cumhuriyetçi Güney Carolina Senatörü Lindsey Graham, zirve sırasında Oksijen’e yaptığı değerlendirmede Trump’ın F-35 satışına yeşil ışık yakmasıyla ilgili olarak, “Kongre’de bazı sorunlar yaşanacak ve direnç olacaktır” dedi. Graham, İsrail ve Yunanistan’ın Türkiye’nin F-35 programına dönüşüne karşı mesajlar vermesinin de Kongre üzerinde etkili olabileceğine işaret etti.
Kongre, 2020’de geçirdiği yasayla S-400’leri elinde bulundurduğu sürece Türkiye’ye F-35 satışı yapılmasını yasaklamıştı. Yani ABD yasalarına göre Türkiye’nin F-35 alabilmek için S-400 hava savunma sistemlerini elden çıkarması gerekiyor. Türkiye ve ABD daha önce Türkiye’nin S-400’leri operasyonel hale getirmemeyi taahhüt edeceği ve Kongre’de yasanın ifadesinin değiştirileceği bir formül üzerinde duruyordu. Trump’ın yasal kısıtlamaları ve Kongre’deki olası direnci nasıl aşmayı planladığıyla ilgili şu ana kadar bir açıklama yapılmadı.
Trump adının yeni havalimanında bir binaya verildiğini duyurdu
Trump, ayrıca yenilenen Ankara Havalimanı’ndan adının bir binaya verildiğini duyurdu. ABD lideri, “Benim adımın binaya verilmesi hoş bir jestti; yeni yollar ve havalimanı da muhteşem” dedi.
Sivil uçuşlar için kullanılmayan Etimesgut’taki askeri havalimanı NATO zirvesi için modernize edilmiş, pisti büyük uçakların inişi için uzatılmış ve adı Ankara Havalimanı olarak değiştirilmişti.
Açılış 'Büyük duyuruyla'
NATO Savunma Sanayii Forumu’nun programı açıklandığında, günün ilk toplantısının başlığı 'Big Reveal', yani 'Büyük Duyuru' olarak paylaşılmıştı. Açılış için ATO Congressium’da basın mensuplarının karşısına geçen NATO Genel Sekreteri Mark Rutte, A330 MRTT uçağının Çok Uluslu Çok Amaçlı Tanker Taşımacılık Filosu'na katılacağını ve 12 adet A400 modeli uçakla hava gücü kapasitesini artıracağını duyurdu.
Ayrıca Rutte NATO’nun istihbarat kabiliyetlerini artırmak için de iki adım atacağını açıkladı. Bu doğrultuda 5 adet Northrop Grumman yapımı Triton drone ve yaşlanan Boeing E-3 gözlem uçaklarının yerine 10 adet SAAB GlobalEye gözlem uçağı alınacağını duyurdu. Saab CEO'su Micael Johansson, teslimatların 2030'dan itibaren başlayabileceğini, bir uçağın maliyetinin ise 400-450 milyon dolar olacağını söyledi.
İlerleyen saatlerde Lockheed Martin ve Rheinmetall, ATACMS kısa menzilli balistik füzelerinin Almanya'da ortak üretimi için mutabakat zaptı (MoU) imzaladı. Yapılan savunma anlaşmalarının toplam değeri yarın (8 Temmuz) açıklanacak.
Her şey yüzde 5 için
Ankara’daki zirvenin koridorlarında en çok konuşulan konulardan biri, Avrupalı müttefiklerin savunma harcamalarını artırması yönünde atılan adımlardı. NATO müttefikleri 2035’e kadar GSYH’lerinin yüzde 5’ini savunmaya ayırma hedefini 2025’teki Lahey zirvesinde taahhüt etmişti. Eski hedef yüzde 2’ydi. Tabii ki bu kararın arkasındaki itici güç Trump olmuştu.
Savunma harcamalarını artırmaları Trump’ın Avrupalı müttefiklerinden ana beklentilerinden biri olmaya devam ediyor. Zirve için Ankara’da olan Rutte ve diğer Avrupalı yetkililer de sıkça savunma harcamalarını artırdıklarını vurgulamaya devam ediyor. Açılışın Rutte’nin “Büyük duyurusu”yla yapılmasının ana nedenlerinden biri de bu. Ayrıca GlobalEye’ın üreticisi SAAB’ın da Airbus’ın da Avrupalı şirketler olduğunu unutmamak gerek.
Mevcut olarak ABD dair hiçbir müttefik ülke GSYH’sinin yüzde 5’ini savunmaya harcamıyor. Bütün ülkeler ise eski hedef yüzde 2’nin üzerine çıkmış durumda.
Zelenski NATO üyeliği çağrısını yeniledi
NATO Zirvesi Savunma Sanayii Forumu'nda konuşan Ukrayna Devlet Başkanı Volodomir Zelenski, ülkesinin NATO’ya üye olma talebini bir kez daha yineledi. Konuşmasında, “Bu düzeyde bir savunma kapasitesine sahip bir ülkeyi ve halkı NATO'nun dışında bırakmanın gerçekten doğru olacağına inanıyor musunuz?" diye soran Zelenski, "Eğer bu yeteneklere zaten sahipsek, eğer Ukraynalılar halihazırda bu şekilde savaşmayı biliyorlarsa, o zaman bu güçlerin İttifak'ın kolektif savunmasının bir parçası haline gelmesi mantıklıdır. Bu hepimizi daha güçlü kılacaktır" ifadelerini kullandı.
“Sanırım Zelenski ile Putin anlaşma yapmak istiyor”
ABD Başkanı Trump, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ile geçen günlerde yaptığı görüşmenin çok iyi geçtiğini söyledi. ABD lideri, “Sanırım ikisi de (Zelenski ve Putin) bir anlaşma yapmak istiyor. Bir şeyler çıkacak. Umarım yakında olacak” dedi.
Trump yine Grönland’ı “istedi”
Trump ayrıca salı günü bir kez daha ABD’nin Grönland’ı kontrol etmesini istediğini söyledi. Danimarka’nın Grönland’a yeterince yatırım yapmadığını söyleyen ABD lideri, Çin ve Rusya’nın Arktik’teki varlığını artırmasıyla adanın giderek daha önemli hale geldiğini ifade etti. Bu sebeple adanın ABD güvenliği için önemli olduğunu vurgulayan Trump, “Burası Danimarka değil, ABD tarafından kontrol edilmeli” diye devam etti. Trump ayrıca Grönland’ın ABD kontrolüne geçmesinin “NATO ile ilişkilerine zarar vereceğini” kabul etti.
Trump, geçmişte Grönland’ı topraklarına katmak için askeri seçeneği bile masada tutmuş, ancak bu yılın başlarında Davos’taki Dünya Ekonomik Forumu’nda tavır değiştirerek daha çok uzun vadeli bir çerçeve anlaşmasından yana görüş bildirmişti. Buna rağmen yönetim kanadı, Grönland’ın ABD ulusal güvenliği açısından taşıdığı kritik önemi öne sürerek daha sert adımların atılması ihtimaline hala açık kapı bırakıyor.
Çekya’nın delegasyon krizi
Günün en ilginç gelişmelerinden biri toplantı salonlarında değil, Esenboğa Havalimanı’nda yaşandı. NATO zirvesine katılım için bir süredir tartışma halinde olan Çekya Başbakanı Andrej Babiš ve Cumhurbaşkanı Petr Pavel ayrı uçaklarla Ankara’ya geldi. İki uçak, Çekya’nın başkenti Prag’daki aynı havalimanından, bir saatten kısa arayla kalkış yaptı. Babiš, Ticaret Bakanı Ömer Bolat; Pavel de Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy tarafından karşılandı.
Bir bakan atamasında yaşanan anlaşmazlığın ardından geçen ay Babiš, Pavel’n zirveye katılmasını yasakladı. Başbakan, yasak kararıyla ilgili yaptığı açıklamalarda müzakereler için “daha fazla alana” ihtiyacı olduğunu söyledi. Cumhurbaşkanı bunun üzerine Çekya Anayasa Mahkemesi’ne başvurarak zirveye gitmesine izin verilmesini istedi. Mahkeme iki gün içinde geçici tedbir kararı verip hükümete Pavel'in katılımını sağlamasını emretti.
Kavga burada bitmedi. Mahkeme kararına rağmen hükümet, delegasyon liderliğini Cumhurbaşkanı’na değil, Başbakan’a verdi. Pavel ise delegasyonda cumhurbaşkanı varsa liderin o olması gerektiğini savunmaya devam etti. Zirve tarihi iki taraf uzlaşıya varamadan geldi çattı, dolayısıyla iki lider aynı uçağa binmekten bile kaçındı. Beştepe’de akşam saatlerinde çekilen aile fotoğrafında Babiš ve Pavel ayrı uçlarda yer aldı.
'Savunma, Güvenlik ve Direnç Bankası' kuruluyor
Kanada Başbakanı Mark Carney, kendi ülkesinin Arnavutluk, Belçika, Yunanistan, Letonya, Lüksemburg, Romanya, Türkiye ve Ukrayna’yla birlikte 'Savunma, Güvenlik ve Direnç Bankası' kuracağını açıkladı.
Sosyal medya üzerinden yaptığı açıklamada projeyle üye ülkelerde sermayeye erişimi genişletmeyi, finansman maliyetlerini düşürmeyi ve sanayi kapasitesinin genişlemesini teşvik etmeyi amaçladıklarını belirten Carney, "Mevcut jeopolitik bağlamın gerektirdiği hızda bankanın kurulmasını ilerletmek için gerekli liderliği sağlamaya kararlıyız, böylece banka 2027 gibi erken bir tarihte faaliyete başlayabilir" görüşünü paylaştı.
Doğduğu şehre Hollanda Savunma Bakanı olarak döndü
Hollanda Savunma Bakanı Dilan Yeşilgöz, doğduğu şehir Ankara’ya ilk kez bakan olarak geldi. Yeşilgöz, 7 yaşında annesi ve kız kardeşiyle mülteci olarak Hollanda’ya sığınmıştı.
Yeşilgöz, CNN Türk’ten Büşra Arslantaş’a verdiği söyleşide Türkçe olarak, “Birkaç gün erken gelip Ankara'yı gezdim. Ankara çok çabuk değişiyor. Bol bol yemek yedim, onlar hiç değişmemişti çok güzeldi” dedi ve favorisinin İskender kebap olduğunu belirtti.
