Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Deniz Odabaş, dünyada okul ruh sağlığı uygulama örneklerini araştırdı. Son beş yılda beş ülkede yapılan çok sayıda sistematik uygulamanın sonuçlarını ve karşılaştırmalı bilimsel analizleri inceleyen Odabaş, her bir çalışmada hedeflere göre başarı oranlarını kaydetti.
VELİLERDEN BİLE ETKİLİ
Odabaş, öğretmenlerin ve okul sağlığı çalışanlarının okul çağında çocuk ve gençlerdeki değişiklikleri fark etmede, riskleri ve koruyucu etmenleri belirlemede, erken dönemde tanı ve müdahale sağlanmasında velilerden bile etkili ve önemli roller üstlendiklerini vurguladı. Odabaş, dünya çapında ilkokul çağındaki çocukların yüzde 90’ından ve ortaokul çağındaki çocukların yüzde 80’inden fazlasının okula kayıtlı olduğuna, zamanlarının üçte birini okulda geçirdiklerine dikkat çekti. Odabaş, “Okullar, sağlığın korunması ve geliştirilmesi için eşsiz bir fırsat ve ortamdır. Yaşam döngüsünde sağlıkla ilgili olumlu davranışların yaşam biçimine dönüşmesinde okul çağı önemli bir zaman dilimini kapsamaktadır.” dedi.
DÜNYADA 5 ÇOCUKTAN 1’İNDE RUH SAĞLIĞI PROBLEMİ VAR
Her beş çocuk ve gençten birinin herhangi bir ruh sağlığı sorunu ile karşılaştığına dikkat çeken Odabaş, şiddetin değişik formlarının, sigara, alkol ve diğer madde bağımlılıklarının, stres, kaygı ve depresyon başta olmak üzere pek çok sorunun çocuk ve gençlerin yaşamını, ruh sağlığını tehdit ettiğini vurguladı. Söz konusu sorunların Kovid-19 döneminde arttığını belirten Odabaş, “Sağlığı Geliştiren Okullar çocuk ve gençlerin genel sağlığı, özellikle ruhsal ve sosyal sağlık ve iyi oluş hallerini korumada, geliştirmede ideal bir ortam sağlar. Okulda edinilen bilgi ve deneyimler, çocukların hem davranışlarını hem de akademik performanslarını etkilemektedir.” dedi.
SALDIRGANLIK YÜZDE 37 AZALDI
Odabaş’ın çalışmasında uygulamaların yanı sıra uygulamaların karşılaştırmalı bilimsel incelemesine ilişkin çok sayıda örnek yer alıyor.
Ergenlik döneminde ruh sağlığını geliştiren ve riskli davranışları önleyen okul çapında müdahalelerin etkililiğine ilişkin 2025 yılında yapılan bir meta-analizde, yaşları 12-18 arasında değişen öğrencileri kapsayan 28 farklı çalışma incelendi. Okul çapında yürütülen müdahaleler, ergenler arasında en yaygın görülen bazı sorunların önlenmesinde büyük fayda sağlandı: siber zorbalık olasılığında yüzde 25 azalma, sigara içme olasılığında yüzde 31 azalma, saldırganlık olasılığında yüzde 37 azalma.
2016 yılında yaşları 12-14 arasında değişen 35 gençle yapılan ve klinik görüşmenin dahil edildiği Grup Bilişsel Davranışçı Terapi (GBDT) uygulamasında kaygı ve depresyonda yüzde 70’e varan iyileşme sağlandı.
DEPRESYONDA YÜZDE 70’E VARAN İYİLEŞME
Prof. Dr. Odabaş, farklı uygulamalarda farklı sonuçlar alınabildiğini ancak okul temelli müdahalelerin, akademik, sosyal, duygusal ve davranışsal sonuçlarda istatistiksel olarak anlamlı iyileşmeler sağladığının tartışma götürmez olduğunu söyledi.
Başarı farklarının, uygulamanın gereği gibi yapılıp yapılmamasına bağlı olabileceği belirtiliyor. Ortaya konulan değişim “küçük” bile olsa, bu müdahalelerin tüm nüfusa, binlerce öğrenciye ulaştığında yarattığı değişimin, ruh sağlığı hizmetlerine erişemeyenler için hayati bir “boşluk doldurma” işlevi göreceği vurgulanıyor. Müdahalelerin farklı ülkelerde ve bağlamlarda bile birbirine yakın ve güvenilir sonuçlar vermesi, başarının bir başka ifadesi.
Belirli bir risk grubuna yönelik “hedefli müdahaleler”, tüm sınıfa uygulanan “genel müdahalelerden” yaklaşık üç kat daha etkili bulundu. Bireysel ve küçük grup çalışmalarını birleştiren karma uygulamalar, sınıf içi veya sadece bireysel olanlara göre çok daha yüksek başarı gösterdi.
NASIL YAPILIYOR?
Amerika Kıtası’ndaki Belize’de, Pozitif Eylem Müdahalesi adı verilen uygulama, 2011-2012 akademik yılı boyunca süren ve çocuğun tüm sosyoekolojik katmanlarını (okul, aile ve topluluk) hedefleyen kapsamlı bir program olarak uygulandı. Program öz-kavram, öz-yönetim, başkalarına iyi davranma ve sürekli gelişim gibi altı ana üniteden oluştu. Birinci aşamada öğrencilere yönelik, öğretmenler tarafından günlük 30-60 dakikalık sınıf içi eğitim verildi. İkinci ve üçüncü aşamada, birinci aşamaya yanıt vermeyen veya zorbalık ya da travma geçmişi olan öğrenciler için sosyal hizmet uzmanları tarafından yürütülen küçük grup müdahaleleri uygulandı ve rehberlik desteği verildi.
Ayda bir kez düzenlenen aile geceleriyle ebeveynlere eğitim verildi ve okul çapında olumlu davranışı pekiştiren etkinlikler yapıldı. Program, Belize’nin mevcut “Sağlık ve Aile Yaşamı Eğitimi” müfredatına eklemlendi, kültürel olarak uyarlandı.
EYLEME GEÇMEDEN ÖNCE DÜŞÜNME KAZANIMI
Müdahalenin birinci aşamasını oluşturan günlük dersleri öğretmenler verdi. Sosyal hizmet uzmanları, aile gecelerini yönettiler ve yüksek riskli çocuklar için zorbalığı önleme ve çatışma çözme ölçütlerini kullanarak grup oturumları yürüttüler. Okul Yöneticileri ve Rehber Öğretmenler, programın okul genelinde uygulanmasını desteklediler ve ileri düzeydeki davranışsal sorunlar için sevk süreçlerini yönettiler.
Çalışmada ölçümler okul yılının başında (eylül) ve sonunda (mayıs) olmak üzere iki kez yapıldı. Yaşa göre uyarlanmış öz-bildirim anketleri kullanıldı. Anketle, sosyal-duygusal karakter gelişimi, akran ilişkileri, madde kullanımı ve şiddet eğilimleri, ahlaki inançlar ve okul öz-saygısı ölçüldü.
Bu çalışma, bireysel ve küçük grup odaklı yaklaşımların birleştirilmesi nedeniyle en başarılı araştırmalardan biri olarak kaydedildi. Program, Belize’deki geleneksel “anında cezalandırma” yönteminin aksine, çocuklara davranışlarının sonuçlarını eyleme geçmeden önce düşünmeyi öğreterek olumlu seçimler yapmalarını sağlamada başarılı oldu.
