İngiltere'deki Osmanlı izleri üzerine araştırmalar yapan Oxford Üniversitesi araştırmacısı Dr. Muhammed Hasanov'un çalışmaları, yaklaşık 170 yıldır unutulan bir Türk şehitliğini gün yüzüne çıkardı. Keşfin ardından Türkiye'nin Londra Büyükelçiliği, Plymouth'ta bulunan Osmanlı askerlerinin anısına bir anıt yapılması için girişimde bulundu.
Kırım Savaşı'nın ardından Osmanlı donanmasına ait bazı gemilerin modernizasyon amacıyla İngiltere'ye gönderildiğini belirten Hasanov, Peyk-i Zafer, Fethiye ve Şadiye gemilerinin 1856-1857 yıllarında Plymouth Limanı'nda bulunduğunu söyledi. Bu süreçte çok sayıda Osmanlı askerinin hastalık ve iklim koşulları nedeniyle hayatını kaybettiğini ifade eden Hasanov, yaptığı arşiv araştırmalarıyla bugüne kadar bilinmeyen mezar yerlerine ulaştı.
Araştırmaya göre, ilk etapta Peyk-i Zafer gemisinden hayatını kaybeden 18 asker Plymouth'taki Ford Park Mezarlığı'na defnedildi. Ancak mezar alanlarının satın alınmaması nedeniyle yıllar içinde bu mezarların üzerine yeni definler yapıldı.
Daha sonra Plymouth'a gelen Fethiye ve Şadiye gemilerinden de 66 Osmanlı askeri yaşamını yitirdi. Bu askerlerin ise dönemin Stonehouse Donanma Hastanesi yakınındaki mezarlığa gömüldüğü tespit edildi. Hasanov, bu alanların zamanla unutulduğunu ve bugün İngiltere'deki en büyük Türk şehitliğinin Plymouth'ta bulunduğunu belirtti.
TÜRK İSİMLİ ÇOCUKLAR DOĞDU
Hasanov, Plymouth'taki şehit mezarlarını, Cambridge'deki bir öğrenci grubuna Türk şehitlikleriyle ilgili konuşma yapma hazırlığındayken bulduğunu belirterek, "Bir önceki akşam İngiliz arşivlerine rastgele 'İngiltere'de Türk mezarlığı' yazmamla Elmas Abdullah isimli bir askerin cenaze merasimiyle ilgili bir gazete kupürüne rastladım. Ardından da yerel kütüphanede ölüm kayıtlarına baktım ve gördüm ki sayı çok büyük." dedi.
Kaynakları incelemeyi sürdürdüğünü anlatan Hasanov, şu an bir mezar taşı bulunmasa da Plymouth'taki antikacılarda gemilerin geldiği tarihe ait Sultan Abdülmecit tuğralı paralar gördüğünü aktardı.
Hasanov, diğer kaynaklar ve gazete kupürlerinde de ilginç detaylara denk geldiğini aktararak "Gemiciler arasında yerel halkla evlenenler oluyor. Mahmud Efendi ve Celal Efendi isimli iki subayımız Hristiyan oluyor." diye konuştu.
Mahmut ve Celal Efendi'nin eğitim aldıktan sonra İstanbul'a dönüşte misyonerlik yapmaya başladığını, Mahmut Efendi'nin İstanbul'da matematik dersleri de verdiğini belirten Hasanov, yerel halkla evlenen kişilere ilişkin çok fazla belgenin bulunmadığını ifade etti.
Hasanov, 1858-1859'da Plymouth'ta Türkçe isimleri olan çocukların doğduğuna ve bunların annelerinin İngiliz, babalarının Türk olduğuna ilişkin belgelerin yer aldığını vurguladı.
Araştırmacıya göre, şehitliğin unutulmasında İkinci Dünya Savaşı sırasında Plymouth'un ağır tahribat görmesi, kentin Londra'ya uzaklığı ve arşiv kayıtlarına ulaşmadaki zorluklar etkili oldu.
Hasanov'un çalışmaları, eski Stonehouse Donanma Hastanesi arazisinde bulunan ve daha sonra askeri lojmanlar ile anıt park alanına dönüştürülen bölgede yaklaşık 66 Osmanlı askerinin yattığını ortaya koydu. Defin kayıtları mevcut olsa da mezarların tam konumu bugün kesin olarak bilinmiyor.
Öte yandan Ford Park Mezarlığı'ndaki 18 Osmanlı askerinin mezar yerleri tespit edildi. Mezarların üzerine zamanla başka definler yapılmış olsa da Hasanov, söz konusu kabirleri beyaz bayraklarla işaretledi.
Araştırma ayrıca İngiltere'deki bilinen Osmanlı şehitliklerinden biri olan Portsmouth Turkish Naval Memorial bölgesinde de resmi kayıtlardan daha fazla Osmanlı askerinin gömülü olabileceğine işaret ediyor. Hasanov, bugün 26 mezarın bulunduğu alanda gerçek sayının 35 ila 40 arasında olabileceğini değerlendiriyor.
Şehitliğin ortaya çıkarılmasının ardından Türkiye'nin Londra Büyükelçiliği yetkilileri geçen hafta Ford Park Mezarlığı'nı ziyaret etti. Büyükelçilik, mezarlığı yöneten vakfa Osmanlı askerlerinin anısına bir anıt yapılması teklifini sundu. Söz konusu teklifin vakfın 10 Haziran'daki yönetim kurulu toplantısında gündem dışı madde olarak ele alındığı öğrenildi. (AA)
