Türkiye’nin ve bölgenin yakın tarihinde derin izler bırakan Diyarbakır E Tipi Kapalı Cezaevi, bir dönemin karanlık mirasıyla yüzleşme ve bunu gelecek nesillere aktarma amacıyla tarihi bir dönüşüm geçiriyor. Birinci derece tescilli korunacak yapı olarak ilan edilen tarihi cezaevinde, güçlendirme ve sonradan eklenen yapıların yıkım çalışmaları tamamlanarak teşhir ve tanzim aşamasına geçildi.
Proje tamamlandığında yapı, hem cunta dönemlerinin demokrasiye ve insan haklarına verdiği zararları belgeleyen bir hafıza noktası hem de kütüphaneleri, sergi ve tiyatro salonlarıyla 24 saat yaşayan bir kültür merkezi kimliği kazanacak.
MİMARİSİ VE İÇERİĞİ DÖNEM TANIKLARIYLA ŞEKİLLENDİ
Anı Müzesi'nin konsept kurgusu, yalnızca arşiv belgelerine değil, doğrudan o dönemin acılarına tanıklık etmiş isimlerin hafızasına dayandırıldı. Projelendirme sürecinde tarihçiler, akademisyenler ve sivil toplum temsilcilerinin yanı sıra geçmişte cezaevinde tutuklu kalmış kadın ve erkek mahkûmlarla saha görüşmeleri gerçekleştirildi.
Yapılan bu saha çalışmalarıyla, koğuşların ve ortak alanların orijinal dokusuna sadık kalınarak darbe döneminde yaşanan mağduriyetlerin ve gerçeklerin üstü örtülmeden sergilenmesi hedeflendi.
47 DÖNÜMLÜK DEV KOMPLEKS: MÜZE, KÜTÜPHANE VE TİYATRO SALONU
Toplam 47 dönümlük geniş bir arazi üzerine yayılan projenin 18 bin 500 metrekarelik kapalı alanı, hafıza müzesi ve kütüphane olarak işlevlendirilecek. Blokların kullanım kurgusu şu şekilde planlandı:
Hafıza Müzesi ve Sergi Alanları: İlk 3 blok, darbe döneminin koşullarını, insan hakları ihlallerini ve demokrasi mücadelesini aktaran müze ve çok amaçlı sergi salonlarına ayrıldı.
Dev Kütüphane: Kompleksin 2 bloğu, öğrencilere, araştırmacılara ve kent halkına hizmet verecek kapsamlı bir kütüphaneye dönüştürüldü.
520 Kişilik Sanat Merkezi: Cezaevinin geçmişte spor salonu olarak kullanılan alanı yeniden tasarlanarak tiyatro oyunları, konserler ve paneller için 520 kişilik çok amaçlı bir salona dönüştürüldü.
Açık Hava Etkinlik Alanları: Geniş peyzaj düzenlemeleriyle desteklenen dış mekânlar, açık hava kültür ve sanat etkinliklerine ev sahipliği yapacak.
ADIM ADIM DÖNÜŞÜM: KİLİT VURULMASINDAN RESTORASYONA
Diyarbakır Cezaevi'nin müze yapılması kararı doğrultusunda Adalet Bakanlığı tarafından nakil işlemleri tamamlanarak Ekim 2022'de yapının kapısına sembolik olarak kilit vurulmuş ve mülkiyeti Kültür ve Turizm Bakanlığına devredilmişti.
2022 yılı sonunda koruma altına alınan tarihi yapıda, rölöve ve restorasyon projelerinin onaylanmasının ardından 2024 yılında fiili inşaat süreci başlatıldı. 2025 boyunca devam eden taşıyıcı sistem güçlendirmeleri ve çatı renovasyonlarının ardından, günümüzde mekanik, elektrik ve müze teşhir tasarımlarının montajına geçildi.
HEDEF: 2027'NİN İLK YARISINDA AÇILIŞ
Gelecek nesillere demokrasinin ve insan haklarının hayati önemini hatırlatacak olan merkezde çalışmaların 2026 yılı boyunca sürdürülmesi ve kapıların 2027 yılının ilk yarısında ziyaretçilere açılması planlanıyor.
Geçmişin karanlık sayfalarını açık bir toplumsal hafızaya dönüştürmeyi amaçlayan proje; Diyarbakır'ın sosyal ve kültürel yaşamına katkı sağlarken, hafıza turizmi açısından da uluslararası ölçekte önemli bir referans noktası olmaya aday gösteriliyor.
