İstanbul Sanayi Odası (İSO), haziran ayında yayımladığı 2025 yılı “Türkiye’nin 500 Büyük Sanayi Kuruluşu (İSO 500)” çalışmasının ardından, daha küçük ve orta ölçekli sanayi firmalarını kapsayan “Türkiye’nin İkinci 500 Büyük Sanayi Kuruluşu (İSO İkinci 500)” araştırmasının 2025 yılı sonuçlarını kamuoyuyla paylaştı. Araştırma; dezenflasyon süreci, yüksek faiz oranları, sıkı finansman koşulları ve zayıflayan iç ile dış talep dengesi altında faaliyet gösteren sanayi kuruluşlarının üretim, ihracat, AR-GE, karlılık ve finansman yapısına dair verileri ortaya koydu.
ZİRVE DEĞİŞTİ: İLK ÜÇ SIRA BELLİ OLDU
2025 yılı İSO İkinci 500 sıralamasında üretimden satışlar kriterine göre ilk üç sıralama şu şekilde gerçekleşti:
BİRİNCİ: 5 milyar 317 milyon TL ile Teksan Jeneratör Elektrik San. ve Tic. A.Ş. (Firma, 2024 yılı İSO 500 listesinde 496. sırada yer alıyordu.)
İKİNCİ: 5 milyar 308 milyon liraya yaklaşan tutarla Norm Salihli Vida ve Cıvata Makine San. ve Tic. A.Ş. (Firma, 2024 yılında İSO İkinci 500'de 31. sıradaydı.)
ÜÇÜNCÜ: 5 milyar 306 milyon lira ile Biska Tekstil San. ve Tic. A.Ş. (Firma, 2024 yılında İSO İkinci 500 listesinde 20. sırada bulunuyordu.)
2025 yılı listesine üretimden satışları 5 milyar 317 milyon TL ile 2 milyar 220 milyon TL arasında bulunan şirketler giriş yapabildi. 2024 yılı listesinde ise bu bant 4 milyar 186 milyon TL ile 1 milyar 821 milyon TL aralığındaydı. Sıralamaya bu yıl 69 yeni kuruluş dahil olurken, 2024 yılında İSO 500'de yer alan 26 kuruluş 2025'te İSO İkinci 500'e geriledi. 405 kuruluş ise her iki yılda da İSO İkinci 500 listesindeki yerini korudu.
ÜRETİMDEN SATIŞLARDA ÜÇ YIL SONRA SINIRLI REEL ARTIŞ
İSO İkinci 500 kuruluşlarının üretimden satışları, 2024 yılındaki 1 trilyon 393 milyar lira seviyesinden 2025 yılında yüzde 25,7 artarak 1 trilyon 750 milyar liraya ulaştı. Bu nominal büyüme oranı, 2020 sonrasındaki en düşük artış olarak kayıtlara geçti.
2025 yılı yıllık ortalama Yurt İçi Üretici Fiyatları Endeksi (Yİ-ÜFE) olan yüzde 25,4 oranı ile arındırıldığında, üretimden satışların reel olarak binde 2 oranında çok sınırlı bir artış kaydettiği belirlendi. Böylece 2022’de yüzde 10,4, 2023’te yüzde 5,2 ve 2024’te binde 1 olan reel düşüş eğilimi, üç yılın ardından İSO 500’de olduğu gibi İSO İkinci 500’de de ılımlı bir yükselişe döndü.
KÜRESEL REKABETTE İHRACAT İVME KAYBETTİ
2025 yılında Türkiye’nin toplam ihracatı yüzde 4,4 artışla 273,2 milyar dolara, sanayi malları ihracatı ise yüzde 4,5 artışla 263,4 milyar dolara yükseldi. Bu dönemde İSO 500 kuruluşlarının ihracatı yüzde 8,4 artarak 104,7 milyar dolara ulaşırken, İSO İkinci 500 kuruluşlarının ihracatı yüzde 0,3 düşüş kaydederek 15,9 milyar dolar bandında kaldı. Bu performans sonucunda, İSO İkinci 500’ün Türkiye sanayi ihracatı içindeki payı 0,3 puan azalarak yüzde 6’ya geriledi.
KARLILIK GÖSTERGELERİ VE ZARAR EDEN FİRMA SAYISI
2025 yılındaki dezenflasyon politikaları ve dış pazar durgunluğu satış gelirlerini baskılarken, yüksek faiz oranları finansman yükünü artırdı. Şirketlerin maliyet yönetimi sayesinde karlılıklar nominal olarak artsa da bu durum 2024 yılındaki düşük seviyelerin getirdiği baz etkisinden kaynaklandı ve tüm karlılık rasyoları 2015-2024 ortalamasının altında kaldı.
FAALİYET KARI: Yüzde 35,4 artışla 118 milyar liradan 160 milyar liraya yükseldi. Faaliyet karlılığı oranı yüzde 7,3’ten yüzde 7,7’ye çıksa da son 10 yılın ortalaması olan yüzde 10,9’un altında kaldı.
VERGİ ÖNCESİ KAR/ZARAR TOPLAMI: Yüzde 34 artışla 34 milyar liradan 46 milyar liraya ulaştı. Vergi öncesi dönem karlılığı yüzde 2,1’den yüzde 2,2’ye çok sınırlı yükseldi (2015-2024 ortalaması yüzde 6,6).
FAVÖK (FAİZ, AMORTİSMAN VE VERGİ ÖNCESİ KAR): Yüzde 28,8 artarak 205 milyar liradan 264 milyar liraya çıktı. FAVÖK karlılığı oranı yüzde 12,7’den yüzde 12,8’e yatay seyretti (Son 10 yıl ortalaması yüzde 14).
2024 yılında 159 ile rekor seviyeye ulaşan vergi öncesi dönemde zarar eden kuruluş sayısı, 2025 yılında 155’e geriledi. Bu sayı, 2008 küresel krizinden bu yana en yüksek ikinci değer oldu. Operasyonel faaliyetlerde (FAVÖK) zarar eden firma sayısı ise 3 adet azalarak 27’ye indi ancak bu da 2013 sonrası dönemin en yüksek ikinci seviyesi olarak kaydedildi.
ÜRETİM FAALİYETİ DIŞI GELİRLER VE KAMBİYO ZARARI
İSO İkinci 500 listesinde 2023 ve 2024 yıllarında olduğu gibi 2025'te de net kambiyo zararı oluştu. Net kambiyo zararı bir önceki yıla göre 4 kat artarak 26 milyar TL’ye ulaştı. Kambiyo zararı dışındaki diğer faaliyetlerden elde edilen net kar ise 55 milyar TL oldu. Toplamda 28 milyar TL’lik üretim faaliyeti dışı net gelir elde edilirken, bu gelirin net satışlara oranı yüzde 0,9’dan yüzde 1,4’e yükseldi.
FİNANSMAN GİDERLERİ FAALİYET KARINI BASKILIYOR
Finansman giderleri 2025 yılında da karlılık üzerinde temel belirleyici oldu. İSO İkinci 500’ün finansman giderleri yüzde 45,2 artarak 138 milyar TL’ye yükseldi. Finansman giderlerinin, yüzde 35,4 artışla 160 milyar TL’ye yaklaşan faaliyet karına oranı 5,8 puan artarak yüzde 86,7’ye ulaştı. Bu oran, yüzde 47,3 olan 2015-2024 ortalamasının belirgin şekilde üzerinde gerçekleşti.
KAYNAK YAPISI YENİDEN BORÇ AĞIRLIKLI HALE GELDİ
2023 yılındaki enflasyon düzeltmesi ve 2024 yılındaki kısmi etkilerin ardından, 2025 yılında enflasyon muhasebesinin uygulanmaması ve düşük karlılık özkaynak artışını sınırladı.
AKTİF DEĞİŞİMLER: Dönen varlıklar yüzde 36,8, duran varlıklar yüzde 22,6 büyüdü; aktif toplamındaki artış yüzde 29,9 oldu.
PASİF DEĞİŞİMLER: Özkaynaklar yüzde 13,3 ile sınırlı büyürken, toplam borçlar yüzde 50,2 artış kaydetti.
Bu gelişmelerle borçların aktifler içindeki payı 7 puan artarak yüzde 51,8’e yükseldi, özkaynakların payı ise yüzde 48,2’ye geriledi. Mali borçlardaki artış yüzde 52,1, diğer borçlardaki artış ise yüzde 48,2 oldu. Kısa vadeli mali borçların toplam mali borçlar içindeki payı üst üste üçüncü yıl azalarak yüzde 54’e gerilese de borç stoku kısa vade ağırlıklı yapısını sürdürdü.
DEVREDEN KDV ALACAKLARI YÜKSELİYOR
Sanayi kuruluşlarının devreden KDV alacakları sorunu 2025 yılında da devam etti. İSO 500’de yüzde 42,1 artışla 120 milyar TL’yi aşan devreden KDV yükü, İSO İkinci 500’de ise bir önceki yıla göre yüzde 25,2 oranında artarak 22 milyar TL sınırına yaklaştı.
KATMA DEĞERDE TEKNOLOJİ YOĞUNLUĞU VE AR-GE PERFORMANSI
Teknoloji yoğunluklarına göre yaratılan katma değer dağılımında en yüksek pay yüzde 40,8 ile düşük teknoloji yoğunluklu sanayilerin oldu (geçen yıla göre 0,2 puan düşüş). Diğer grupların payları şu şekildedir:
ORTA-DÜŞÜK TEKNOLOJİ: 0,6 puan azalışla yüzde 27,1
ORTA-YÜKSEK TEKNOLOJİ: 0,8 puan azalışla yüzde 27,2
YÜKSEK TEKNOLOJİ: Yüzde 3,3’ten yüzde 4,9’a yükseldi (2015 sonrasındaki en yüksek düzey).
Orta-yüksek ve yüksek teknoloji yoğunluklu sanayilerin toplam payı 2024'teki yüzde 31,3 seviyesinden 2025'te yüzde 32,1'e ulaşarak rekor kırdı.
AR-GE harcaması yapan kuruluş sayısı ise 238’den 229’a geriledi. Toplam AR-GE harcamaları yüzde 16 artışla 8,6 milyar TL’den 10 milyar TL’ye yükseldi ancak AR-GE harcamalarının üretimden satışlara oranı yüzde 0,62’den yüzde 0,57’ye düştü.
İSTİHDAM, HALKA ARZ VE YABANCI SERMAYE PAYI
2025 yılında İSO İkinci 500 toplam istihdamı yüzde 2,2 düşüşle 285 bin kişiye geriledi. İstihdam düşüşü hem kamu hem özel sektör kuruluşlarında görüldü. Tam istihkak olarak ödenen brüt maaş ve ücretler yüzde 37,3 artarken, çalışan başına ödenen brüt maaş ve ücretlerdeki artış yüzde 40,4 oldu.
Halka açık kuruluşların sayısı son üç yıllık artış eğilimini sürdürerek 2023'teki 30 ve 2024'teki 39 seviyesinden 2025 yılında 43'e yükseldi ve en yüksek düzeyine ulaştı. Yabancı sermaye paylı kuruluşların sayısı ise 5 adet azalarak 62’ye geriledi.
KURUMSAL VE BÖLGESEL DAĞILIM
Sanayinin bölgesel dağılımında Anadolu lehine olan eğilim sürdü. İstanbul Sanayi Odası (İSO), üye sayısını 9 adet artırarak 144 kuruluş ile listedeki en büyük paya sahip oda olmayı sürdürdü. İSO’yu 36 şirket ile Ege Bölgesi Sanayi Odası, 34 şirket ile Kocaeli, 33 şirket ile Gaziantep, 23 şirket ile Bursa ve 20 şirket ile Ankara takip etti. Bu odaların tamamında üye sayısı geçen yıla göre düşerken; Konya, Kayseri ve Adana Sanayi Odalarının üye sayıları artış gösterdi.
Sektörel dağılımda firmaların yaklaşık yüzde 62'si dört ana grupta toplandı ve üretimden net satışların yüzde 62'sini gerçekleştirdi:
GIDA ÜRÜNLERİ SANAYİ: 107 firma
KİMYASAL ÜRÜNLER, PLASTİK VE KAUÇUK ÜRÜNLERİ SANAYİ: 76 firma
ANA METALLER VE MAKİNE İMALAT SANAYİ: 70 firma (Geçen yıla göre 9 firma arttı)
TEKSTİL ÜRÜNLERİ SANAYİ: 56 firma (Geçen yıla göre 12 firma azaldı)
Tekstil sektörünün üretimden satışlar içindeki payı geçen yıla göre 2,1 puan azaldı.
İSO YÖNETİM KURULU BAŞKANI ERDAL BAHÇIVAN’IN DEĞERLENDİRMELERİ
İstanbul Sanayi Odası Yönetim Kurulu Başkanı Erdal Bahçıvan, araştırma sonuçlarına ilişkin yaptığı açıklamada şu bilgileri verdi:
REEL BÜYÜME VE DIŞ TALEP: Üretimden satışların üç yıllık reel gerilemenin ardından 2025'te ancak yüzde 0,2 gibi sınırlı bir reel artış gösterebildiğini, İSO İkinci 500 ihracatının ise yüzde 0,3 gerilediğini belirtti.
FİNANSMAN MALİYETLERİ: Sanayicinin en ağır yükünün finansman maliyetleri olduğunu, finansman giderlerinin faaliyet kârına oranının yüzde 87'ye yükselmesinin, kazancın büyük kısmının bu kaleme ayrıldığını gösterdiğini ifade etti.
TEŞVİK PAKETLERİ: Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ve ekonomi yönetiminin sanayinin finansman ihtiyacını gündeme alarak açıkladığı güçlü finansman teşvik paketinin sanayi sektörü açısından önemine değindi ve bu tür adımların sürmesi gerektiğinin altını çizdi.
