İnsanların yaklaşık yüzde 85 ila 90'ının sağ elini kullanması uzun zamandır genetik ve çevresel etkenlerin birleşimiyle açıklanıyordu. Ancak yeni bir araştırma, sağ tarafı tercih etme eğiliminin yalnızca insanlara özgü olmadığını ve kökeninin yüz milyonlarca yıl öncesine uzanabileceğini ortaya koydu.
Scientific Reports dergisinde yayımlanan uluslararası araştırmada, yaklaşık 550 milyon yıl önce yaşamış Spriggina floundersi adlı solucan benzeri canlının 100'den fazla iyi korunmuş fosili incelendi.
Araştırmacılar, fosillerin büyük bölümünün sola doğru kıvrılmış olduğunu tespit etti. Fosiller canlıların zeminde bıraktığı ayna görüntüsü niteliğinde olduğu için, bu durumun hayattayken sağ tarafa dönmeyi tercih ettikleri anlamına geldiği belirtildi.
Bilim insanlarına göre bu bulgu, hayvanlarda davranışsal sağ-sol tercihini gösteren en eski kanıt olma özelliğini taşıyor. Araştırma ekibi, bu eğilimin karmaşık canlıların evrimsel geçmişine çok erken dönemlerde yerleşmiş olabileceğini değerlendiriyor.
İlk karmaşık hayvanlardan biri
İncelenen Spriggina fosilleri, Dünya'da önemli biyolojik dönüşümlerin yaşandığı Ediacaran Dönemi'ne tarihleniyor. Yaklaşık 550 milyon yıl önce yaşanan bu dönemde, çıplak gözle görülebilen ilk çok hücreli hayvanlar ortaya çıkmıştı.
Yaklaşık 2,5 santimetre uzunluğundaki Spriggina, günümüz ölçütlerine göre oldukça basit görünse de hareket edebilen ve bilim insanlarının "karmaşık davranış" olarak tanımladığı özellikleri sergileyebilen ilk canlılardan biri olarak kabul ediliyor.
Araştırmada kullanılan fosillerin büyük bölümü, Güney Avustralya'daki Nilpena Ediacara Ulusal Parkı'nda bulundu. Bilim insanları, bu canlıların yaklaşık 550 milyon yıl önce meydana gelen büyük bir fırtına sırasında tortular altında kalarak olağanüstü şekilde korunduğunu düşünüyor.
İnsanlarla ortak özellik
Spriggina'nın insanlar ve günümüzdeki birçok hayvanla önemli bir ortak özelliği bulunuyor. Canlı, iki taraflı vücut simetrisine sahip bilinen en eski organizmalardan biri olarak değerlendiriliyor. Bu simetri; ön-arka, sağ-sol ve üst-alt ayrımının belirgin olduğu bir vücut planını ifade ediyor ve günümüzde omurgalıların büyük bölümünde görülüyor.
Araştırmanın başyazarı, New York'taki Amerikan Doğa Tarihi Müzesi'nden omurgasız paleontoloğu Scott Evans, insanların sağ ya da sol elini kullanmasından söz edildiğinde akla kalem tutmak veya topa vurmak gibi davranışların geldiğini belirterek, "Ancak araştırmamız, 500 milyon yıldan daha uzun süre önce yaşamış, eli ya da ayağı olmayan bir hayvanın da kendine özgü bir sağ-sol tercihi geliştirmiş olabileceğini gösteriyor" değerlendirmesinde bulundu.
Sağ el baskınlığında genlerin etkisi
Bilim insanları, günümüzde insanların büyük bölümünün sağ elini kullanmasının yalnızca genetikle açıklanamayacağını vurguluyor. Tarih boyunca bazı toplumlarda sol el kullanımı olumsuz karşılandı ve birçok kişi sağ elini kullanmaya yönlendirildi. Günlük yaşamda kullanılan araçların büyük bölümünün sağ ellilere göre tasarlanması da bu eğilimi güçlendiren çevresel faktörler arasında gösteriliyor.
Bununla birlikte araştırmalar, el tercihinde genetiğin önemli rol oynadığını ortaya koyuyor. Bilim insanları yaklaşık 40 farklı genin sağ veya sol el kullanımında etkili olabileceğini belirtiyor. Bazı çalışmalar, bu eğilimin anne karnındaki fetüs döneminde bile gözlemlenebildiğini gösteriyor.
Araştırmacılar, Spriggina ile ilk insan ataları arasında yaklaşık 548 milyon yıllık evrimsel süreç bulunduğunu hatırlatırken, yeni bulguların sağ tarafı tercih etme eğiliminin sanılandan çok daha eski biyolojik kökenlere sahip olabileceğine işaret ettiğini vurguluyor. Bunun neden ortaya çıktığı ise şimdilik bilim dünyasının yanıtını aradığı sorular arasında yer alıyor.
