Öcalan'ın Marks'a yönelik değerlendirmeleri üzerine yazdığım yazı sol çevrelerde beklediğimden fazla ilgi gördü. Bunun nedeni kanımca Öcalan'ın, Marks ve Marksizm hakkındaki görüşlerinin pek bilinmemesi…
Türkiye'de yaygın görüş, Öcalan'ın Marksist olduğu yönünde! Oysa, İmralı sonrasında kaleme aldığı metinlere bakıldığında bambaşka tablo ortaya çıkıyor:
Öcalan sadece Marksizmden uzaklaşmıyor; Marks'ın hayatı, eserleri ve düşünceleri hakkında oldukça sert hükümler veriyor. Bunların önemli bölümü teorik eleştiriden çok biyografik göndermeler, kişisel yorumlar ve kimi zaman dedikodu sınırına yaklaşan değerlendirmeler içeriyor…
Bu nedenle tartışma yalnızca Öcalan'ın ne düşündüğü değil, Marks'ı ne kadar doğru okuduğu meselesine geliyor.
Bir düşünürü eleştirmek başka, onu karikatürleştirmek başka... Öcalan'ın Marks'a dair yazıları, bir filozofun teorik çözümlemelerinden çok, rakibi hakkında algı oluşturmaya çalışan bir siyasetçinin polemiklerine benziyor…
Mesela:
ÖCALAN SAPTIRIYOR
Öcalan, 2025 tarihli “Perspektif” metninde Marks ve Engels'in 1848'de yayımladığı “Komünist Manifesto”ya itiraz ediyor. Öcalan'a göre Marksizm'in temel hatalarından biri, tarihi sınıf mücadeleleri üzerinden açıklaması. İnsanlık tarihi sınıflarla başlamadı, sınıflardan önce komünal toplumlar vardı. Bu nedenle tarihsel gelişmenin merkezine sınıfı yerleştirmek eksik ve hatalı bir yaklaşımdı…
İlk bakışta dikkat çekici görünen bu eleştiri aslında yeni değil. Özellikle son yarım yüzyıldır birçok (Amerikalı hocası M. Bookchin gibi) post-Marksist, anarşist ve post-yapısalcı düşünürler benzer görüşleri ileri sürdü...
Ancak burada asıl soru şu: Marks ve Engels gerçekten insanlık tarihinin sınıflarla başladığını mı belirtti?
Sorun bu soruda başlıyor.
“Komünist Manifesto” ile ilgili yapılan bu yorum, Marks'ın ne söylediğinden çok, ona ne söyletildiği tartışmasını gündeme getiriyor!
Marksizm, ilkel komünal toplumların varlığını zaten reddetmedi. Tartışma, sınıfların ne zaman ortaya çıktığı değil, sınıflı toplumların ortaya çıkmasından sonra tarihin hangi dinamiklerle ilerlediği üzerine olmalıydı. Öcalan vd. saptırıyor ana meseleyi…
GERÇEK MARKS DEĞİL KAFASINDAKİ MARKS
Engels, daha 19'uncu yüzyılda Amerikalı antropolog ve etnolog Lewis Henry Morgan'ı okuyarak devlet öncesi komünal toplumlar üzerine kapsamlı çalışmalar yaptı. Keza, Morgan tek kaynağı değildi. Engels, İsviçreli araştırmacı Johann Jakob Bachofen'in anaerkil toplum tezlerinden, İngiliz tarihçi Henry Sumner Maine'in eski topluluklar üzerine araştırmalarından yararlandı...
Aynı dönemde Marks ve Engels, Charles Darwin'in evrim kuramını büyük ilgiyle takip ettiler. Hatta Marks, Darwin'in “Türlerin Kökeni” kitabını okuduktan sonra, doğadaki evrimin biyolojide ne ifade ediyorsa tarihsel materyalizmin de toplum bilimlerinde benzer bir açıklama gücüne sahip olduğunu yazdı.
Bu nedenle Marks ve Engels'in komünal toplumların varlığından habersiz olduklarını ileri sürmek gülünçtür. Nitekim Engels, kaleme aldığı “Ailenin, Özel Mülkiyetin ve Devletin Kökeni” kitabında sınıfların ve devletin ortaya çıkışından önce uzun bir komünal toplumlar tarihini ayrıntılı biçimde ele aldı...
Kısacası Öcalan'ın 2025'te Marks'a yönelttiği “sınıftan önce komün vardı” eleştirisi, Marks ve Engels'in 19'uncu yüzyılın sonlarında Morgan, Bachofen, Maine ve Darwin okumalarıyla zaten tartıştıkları başlıktı.
Yazdığım gibi tartışma komünün varlığı değil, tarihin motorunun ne olduğu sorusuydu. Marks buna “sınıf mücadeleleri” dedi…
Öcalan'ın metinlerinde dikkat çeken nokta, Marks'ı yeterince incelemeden onun hakkında kesin hükümler vermesi…
Sonuçta, bu polemiğin en değerli yanı, Türkiye'nin “düşünsel çölleşmesinde” yeniden fikir tartışmalarına kapı aralamasıdır. Marks'ın, Engels'in konuşulduğu bir ülke, hiç değilse düşünmeyi henüz tamamen terk etmemiş demektir…
(*) Marks ve Engels'in yazdığı 1848 tarihli Komünist Manifesto'nun ilk cümlesi şöyle başlar: "Avrupa'da bir hayalet dolaşıyor: Komünizm hayaleti."
Cemile Y. Çetin
Odatv.com
