Wikipedia tehlikede.
Gerçeğe duyulan güvenin hızla aşındığı bir dünyada, internetin kolektif bilgi üretiminin en köklü temsilcisi her cepheden baskı altında. Elon Musk'ın öncülük ettiği MAGA hareketi, siteyi siyasi önyargı ve antisemitizmle suçluyor, hatta kâr amacı gütmeyen statüsünü bile sorguluyor. Yapay zeka sistemleri ansiklopedinin kaynaklarını kullanıyor ve kullanıcı ilgisini azaltıyor.
Wikipedia, 25 yıllık tarihinde hiç bu kadar zorlu bir mücadele vermemişti.
Siteyi destekleyen Wikimedia Vakfı, lobi bütçesini artırıyor ve Times Square'de reklam veriyor. Ansiklopedide yer alan 65 milyon makaleyi kullanan Google ve Meta gibi şirketlerden ücret alıyor, bazı veri kazıyıcılarının erişimini sınırlandırıyor. Ayrıca artan taciz, gözetim ve misillemelere karşı gönüllü editörlerini korumak amacıyla insan hakları ekibini büyütüyor.
Tarafsızlığı temel ilke olarak benimseyen bir kuruluş için bu oldukça yoğun bir çatışma anlamına geliyor ve Wikimedia'yı diplomatik bir dille de olsa savunmaya geçmeye zorluyor.
Bu nedenle bir diplomatı göreve getirdi.
50 yaşındaki Bernadette Meehan, Ocak ayında Wikimedia'nın CEO'su oldu. Daha önce Şili'de ABD Büyükelçisi olarak görev yapan Meehan; Obama Vakfı, ABD Dışişleri Bakanlığı, Ulusal Güvenlik Konseyi ve Wall Street'te de çeşitli görevlerde bulundu.
İran ile nükleer anlaşmaların müzakere edilmesine katkı sağlamak ve Küba ile yürütülen görüşmeleri kolaylaştırmak gibi kritik görevlerde bulunan Meehan için dünyanın en çok ziyaret edilen 10 internet sitesinden birinin sorumluluğunu üstlenmek belki de kariyerinin en zor görevi olabilir. Üç dil bilen eski kamu görevlisi, hukuk ve gazetecilik gibi alanlardan gelen seleflerinin ardından bu göreve farklı bir geçmişle gelen ilk isim oldu.
Meehan, Wikipedia'nın savaşta olduğunu söylemiyor. Sonuçta 2007 yılının büyük bölümünü gerçek bir savaş bölgesi olan Irak'ta geçirdiğini ve orada "insanlığın en büyük acımasızlığına" tanıklık ettiğini hatırlatıyor. Ancak sitenin varlığını sürdürebilmesi için mecazi anlamda büyük bir mücadele verdiğini kabul ediyor.
"Wikipedia internetin temeli"
"Wikipedia internette sahip olduğumuz her şeyin temelini oluşturuyor" diyen Meehan, "İnsanlar tarafından seviliyor, güvenilir bulunuyor ve giderek kutuplaşan bir dünyada güvenilir bilgi kaynağı olarak görülüyor" ifadelerini kullandı.
Ancak ona göre Wikipedia aynı zamanda kritik bir dönüm noktasında bulunuyor.
Meehan, "Bu projeyi nasıl yaşatacağız?" diye soruyor.
Sağ kanatla mücadele
Elon Musk, Wikipedia'yı "Wokepedia" ve "geleneksel medya propagandasının uzantısı" olarak nitelendirdi. Musk, vakfın çeşitlilik politikalarını gerekçe göstererek takipçilerine bağış yapmamaları çağrısında bulundu.
Teknoloji milyarderi, Wikipedia'nın liberal önyargı taşıdığını savunan muhafazakar isimlerden yalnızca biri. Cumhuriyetçi Teksas Senatörü Ted Cruz, Wikipedia'nın ideolojik eğilimi ve editörlerin antisemitik ile Hamas yanlısı anlatıları yaymak için koordineli hareket ettiği iddiaları nedeniyle "endişe duyduğunu" açıkladı. Trump yönetiminin kısa süre önce görev yapan yapay zeka sorumlusu David Sacks da tartışmaya katıldı. Popüler yorumcu Tucker Carlson ve Wikipedia'nın Jimmy Wales ile birlikte 2001'de kurucularından biri olan Larry Sanger da benzer eleştirilerde bulundu.
Wikipedia uzun yıllardır "gerçeğin ne olduğu" konusundaki fikir ayrılıklarının yaşandığı bir mücadele alanı oldu. Denge nedir? Güvenilir kaynak nasıl belirlenir? Ancak artık internet üzerindeki bu tartışmalar gerçek sonuçlar doğurabilecek noktaya geldi.
Geçen yıl Trump yönetiminden bir yetkili, vakfın vergi muafiyetine ilişkin inceleme başlattı. Cumhuriyetçilerin çoğunlukta olduğu Temsilciler Meclisi denetim komitesi ise Ağustos ayında soruşturma açarak Wikimedia'dan bazı editörlerin kimliklerini ve yabancı aktörler ya da akademik kurumların etkisine ilişkin belgeleri talep etti. Vakıf, her iki soruşturmaya da geçen yıl yanıt verdiğini ve şu aşamada yeni bir gelişme olmadığını belirtti.
Meehan ve ekibi, gerilimi azaltmak amacıyla site hakkındaki yanlış algıları düzeltmeye çalışıyor. Wikipedia büyük ölçüde merkezi olmayan bir yapıya sahip. Bağımsız gönüllüler açık tartışmalar ve uzlaşı yoluyla içerikleri oluşturuyor. Seçilmiş tahkim kurulları anlaşmazlıkları çözüyor. Yaklaşık 208,6 milyon dolarlık bütçeye ve 600 civarında çalışan ile yükleniciye sahip Wikimedia Vakfı ise sunucuları ve finansmanı sağlıyor ancak içerik kararlarına müdahale etmiyor.
Vakfa göre perde arkasında gizli bir yönetici ya da solcu bir yapılanma bulunmuyor. Sadece "Dr. Blofeld" ve "WooHooKitty" gibi takma adlar kullanan, dakikada 324 düzenleme yapan yaklaşık 250 bin gönüllü Wikipedia editörü bulunuyor.
Doğrulama platformu PolitiFact'ın kurucusu ve Wikipedia hakkında kitap yazan Bill Adair, "Wikipedia hakkında anlaşılması gereken en önemli şey, gerçekten demokratik olmasıdır. Dağınıktır, gürültülüdür ama çoğu zaman işler" dedi.
Meehan mesajını ABD Kongresi'ne de taşıyor. Kongre üyelerine kişisel olarak anlam ifade eden Wikipedia maddelerinin çıktılarını dağıtıyor. Vakıf ayrıca profesyonel lobi şirketlerinden de yararlanıyor. Son mali yılda lobi harcamalarını yaklaşık iki kat artırarak 174 bin 300 dolara çıkaran vakıf, geçen ilkbaharda Holland & Knight şirketiyle çeyrek dönem başına 150 bin dolarlık anlaşma yaptı.
Meehan, "Kültür savaşlarının ya da siyasi tartışmaların parçası olmak istemiyoruz. Bunlar bilgiyi dünyaya kazandırmak isteyen insanlar ve herkes bu bilgiyi istediği gibi kullanabilir" dedi.
Wikipedia'da önyargı olduğuna inananlara ise önerisi oldukça basit:
"Editör olun"
Meehan, "Şu anda ihtiyaç duyulan şey daha fazla diyalog. Kapımız herkese açık" ifadelerini kullandı.
Yapay zekanın bilgi şöleni
Birçok Wikipedia editörüne göre sitenin en büyük siyasi tehdidi Trump yönetimi olabilir ancak en büyük varoluşsal tehdit yapay zeka.
Editörler, yapay zekanın siteye entegre edilmesi fikrine uzun süredir karşı çıkıyor ve bunu "gerçekten korkunç" diye tanımlıyor.
Ancak daha acil sorun, Wikipedia'nın kendi rakiplerini besleyen bir kaynak haline gelmesi.
Gemini, Claude ve ChatGPT gibi sohbet botları Wikipedia içeriklerini eğitim verisi olarak kullanıyor. Daha sonra bu bilgileri, çoğu zaman hatalı biçimde yeniden sunarak bilgi ekosistemini kirletiyor ve dolaylı olarak yeniden Wikipedia'yı da etkiliyor.
Wikimedia ise yapay zeka sektöründen daha karşılıklı ve dengeli bir ilişki kurulmasını istiyor.
Vakfın dört yıl önce kurduğu ticari iştiraki Enterprise üzerinden Amazon ve Microsoft gibi şirketlerden yüksek hızlı toplu veri erişimi karşılığında ücret alınıyor. Enterprise'ın geliri geçen yıl 8,3 milyon dolara ulaşarak bir önceki yılın iki katını aştı.
Bu ilkbaharda Wikimedia ayrıca siteyi toplu şekilde tarayan ve altyapıyı zorlayan otomatik veri kazıyıcılarına yönelik sınırlamalar getirdi. Bu faaliyetler, sistemin en yoğun bant genişliği kullanımının yaklaşık üçte birini oluşturuyor. Buna rağmen vakıf bugün itibarıyla kötü niyetli veri taleplerinin yalnızca yaklaşık yüzde 30'unu, yani günde yaklaşık 1,5 milyar isteği engelleyebiliyor.
Meehan, "Altyapımız ücretsiz değil. Veri kazıyıcıları gelip toplu indirme yaptığında bunun gerçek bir maliyeti oluyor. Bunun doğrudan parasal bir karşılığı var" dedi.
Küresel mücadele
Wikipedia bugün 345 farklı dil sürümünde yayın yapıyor.
İngilizce sürüm yaklaşık 115 bin katkı sağlayıcıyla en aktif sürüm olurken, Batı Afrika'da konuşulan Kusaal ve Tayvan'da kullanılan Seediq gibi dillerdeki sürümler çok daha sınırlı kullanıcı kitlesine sahip.
Çin, Myanmar ve Kuzey Kore'de Wikipedia tamamen engellenmiş durumda. Türkiye de siteyi 2020 yılına kadar yaklaşık üç yıl boyunca yasaklamıştı. Wikimedia bu yıl Endonezya hükümetiyle de erişim engeli tehdidi üzerine görüşmeler yürüttü.
2020 yılından bu yana en az 10 Wikipedia editörü yaptıkları katkılar nedeniyle hapse atıldı, çok daha fazlası ise tehdit edildi.
Hükümetler artık doğrudan Wikipedia içeriklerini de hedef alıyor.
Geçen yıl Wikimedia'ya içerik kaldırılması ya da değiştirilmesi için 934 talep ulaştı. Bunların yalnızca ikisi kabul edildi. Taleplerin 117'si hükümetlerden gelirken, bu sayı 10 yıl önce yalnızca 10'du.
Bu taleplerin büyük bölümü, 2022 yılında Ukrayna'yı işgal ettikten sonra Wikipedia ile ilişkileri daha da gerilen Rusya'dan geldi. Moskova yönetimi, Rus ordusunu "itibarsızlaştırdığı" öne sürülen içerikler nedeniyle Wikipedia'yı defalarca sansür yasasını ihlal etmekle suçladı. Wikimedia ise bu kapsamda kesilen para cezalarını ödemeyi reddediyor.
Rusya'da 2023 yılında Ruwiki adlı Wikipedia benzeri bir platform kuruldu. Ayrıca Rusya bağlantılı sahte haber ağlarının bazı Wikipedia kaynaklarına sızmayı başardığı belirtildi.
Wikimedia, gönüllü editörleri dijital ve fiziksel tehditlere karşı koruyan insan hakları ekibini genişletiyor.
Vakfın son dönemde hayata geçirdiği uygulamalar arasında editörlere daha fazla anonimlik sağlayan kişisel bilgi ifşasını önleme sistemi de bulunuyor. Ayrıca risk altındaki Wikipedia gönüllülerine tahliye ve güvenli bölgeden çıkarılma hizmetleri sağlayan yerel kuruluşlarla da bağlantı kuruluyor.
Gönüllüleri ve projeleri korumaya yönelik faaliyetler vakfın bütçesinin yüzde 32'sini oluşturuyor. Artan dava sayısı ve giderek karmaşıklaşan gizlilik ile ifade özgürlüğü düzenlemeleri nedeniyle Wikimedia'nın hukuk giderleri de 2020'den bu yana iki katına çıktı.
Meehan, "Yaptığımız işin temel unsurlarından biri bilgiye erişim özgürlüğünü korumaktır. Bu hiçbir zaman değişmeyecek. Bu hakları savunma ve elimizden geldiği ölçüde bu nedenle baskı gören editörleri koruma konusundaki kararlılığımız sürecek" dedi.
© 2026 The New York Times Company
