2026 Dünya Kupası'nda H Grubu'nun son maçı olan Uruguay-İspanya karşılaşması, grup sıralamasını belirlemenin ötesinde anlamlar ifade ediyor. Artık belirli ekolleri belirli ülkelerle eşleştiremediğimiz, her takımın farklı ekolleri aynı bünyede barındırabildiği bir dünyada iki “saf” ekolün rekabetini belki de son kez izleyeceğiz bu maçta.
Evet, muhtemelen son kez, çünkü Uruguay Teknik Direktörü Marcelo Bielsa’nın içinde doğduğu, sadakat ve bağlılıkla test edilmiş ve onaylanmış futbol jenerasyonu yavaş yavaş değişiyor. Yeni neslin, Bielsa’nın spartan disiplinine şüpheyle baktığını ve hocanın yoğun taleplerinden kulaklığını takıp müzik dinleyerek kaçmak isteyeceğini tahmin edebiliriz. Bielsa’nın robotlardan oluşan takım özlemi, yapay zekâların damga vurduğu bu dönemin aksine, yeni jenerasyonla birlikte onu daha da hayal kırıklığına sürükleyecek bir hal alıyor.
Sahada iki zıt futbol görüşünün çarpışacağı da malum. İddialardan biri 'kurumsal' İspanya Milli Takımı'nda diğeri de Bielsa’da vücut bulacak. Hatta esasında obsesif kompülsif bir yüzleşme bu. Bu maçı skor olarak olmasa da rekabet açısından öngörülebilir kılan, İspanya’nın ekolleştirdiği ve bütün ülkeye nüfuz etmiş takıntıları ile Bielsa’nın tüm kariyerini temsil eden başka türden takıntıların çekişmesi.
İki ekolün de kaosa olan saplantılarına birazdan geleceğim. Önce araya bir not düşelim: Bielsa’nın taklit edilemez, yaygınlaştırılamaz ve büyük ihtimalle de tekrar edilemez oyun anlayışını bir 'ekol' olarak tanımlamak pek mümkün görünmese de birbirine sıkı sıkı bağladığı taktik evrenin belirli unsurları aslında farklı yaklaşımlarca parça parça bizzat ekolleştiriliyor.
Şöyle bir görselleştirme yapalım. Bir iki ekolün unsurlarını başlıklarla listeleyelim. Ortaya neredeyse karşı madde kadar mutlak bir zıtlık çıkacak:
İşbu zıtlıkların oluşumunda iki takımın da farklı yorumladığı ve oyunun merkezine yerleştirdiği bir saplantı söz konusu. İkisi de bütün sistemlerini futbolun doğal kaos ortamına yaptıkları farklı yorumlar üzerine inşa ediyorlar. 'Yorumda farklılık, saplantıda ortaklık' yani bir nevi.
İspanya Milli Takımı, uluslararası takımlar içinde yaşayan son ekol olarak bütün organizasyonunu futbolun doğal kaos ortamını ortadan kaldırmak için harekete geçirmiş durumda. Durmadan arayışta oldukları organizasyon, esasen kaosu yönetmek yerine onu yok etmek isteyen saplantılı bir ısrar. Taç, aut ve korner gibi 'kararsız' futbol anlarına tahammülü olmayan, serbest atomlardan haz etmeyen, her türlü elementi 'kararlı' kılmaya çalışan, entropiyi reddeden bir bakış. Topun rakipte olmasını kaosa en yakın aksiyon şeklinde yorumlayan, oyunun bir numaralı eşyasını kıskançlıkla sahiplenip, rakibi ile hiç paylaşmak istemeyen bir dünya görüşüne öncülük ediyor.
Bielsa ise kaosla daha barışçıl bir ilişki içerisinde. Diğer birçok meslektaşının tersine düzensizliğin yok edilemezliğini kabullenmiş bir pragmatizmin de ötesinde onun bakışı. Kaosta bir fırsat görüyor. Takımından talep ettiği şey, bilinmezliğin kollarına teslim olmalarındansa onun zuhur edeceği anları, yoktan var edilemez denen o enerjiyi 'yaratmak'. Bielsa’nın kaosla ilişkisi, ne olduğu bilinmeyen kararsız bir maddeyle laboratuvar ortamında sabah akşam deney yapan, ama onunla ne gibi emellere hizmet edeceği belli olmayan beyaz gömlekli çılgın profesörün buhranlarını andırıyor. Biraz da o yüzden bu 'çılgın' lakabı üstüne yapıştı zaten. “Atomun kontrollü parçalanmasından çıkan enerjinin delisi” diyerek bir Oppenheimer benzetmesi yapabilirdik ama Bielsa’nın dünya görüşü, konuyu militarist çağrışımlarla anlatmaktan alıkoyar bizi.
Özetle, şayet kaos futbolda belirsizliği ve yönetilemez olasılıkları temsil ediyor, bu durumda da futbol aslında “zarlarla oynanan bir satranç oyunu” haline dönüşüyorsa, İspanya oyundaki zar sayısını azaltmak isterken Bielsa zar tutma hakkının saklı kalması şartıyla bu kumarı oynamaktan memnun gözüküyor.
Peki maçta bizi neler bekliyor? Bu karşılaşmanın tansiyonunu yükseltmek isteseyen biri Bielsa’ya Guardiola ile ilgili yaptığı ve çoğu zaman yanlış yorumlanmış “Guardiola oyuna zarar veriyor” iltifatını hatırlatabilirdi. Onu tanıyanlar eleştirinin yönünün tabii ki diğer takımların kurmaya çalıştığı defansif yapıya doğru olduğunu biliyor. Gerçi Guardiola’nın bile artık İspanya ekolünün ne kadar temsilcisi olduğu ayrı bir tartışma konusu. Zira içinden geldiği ekolün parçalarını o kadar çok kurcaladı ki konu Theseus’un Gemisi paradoksuna dönmek üzere. Ama en azından İspanya'ya karşı meydana getirilen antitezlerin, Manchester City’ye üretilenlerle benzer olduğunu düşünürsek, Bielsa’ya buna nasıl bir karşılık vereceğini sormak yerinde bir provakatif soru olabilirdi.
Bielsa’nın, Guardiola sistemi karşısında diğer takımların bulduğu çözümlere duyduğu kızgınlık onun omzunda başka bir yük oluşturuyor. Çünkü bu kez şu soru ortaya çıkıyor: Kendi metodunun zaten futbolun bütün sorunlarına cevap verdiğine olan inancında ısrarcı mı olacak yoksa geminin parçalarını değiştirmeye mi başlayacak? Bu bile yarınki maçı izlemek için başlı başına bir motivasyon kaynağı.
Bir de bu karşılaşmanın yakıcı ortamından devam edelim.
İspanya Milli Takımı bu turnuvada biraz daha “güvenlikçi” görüntüde. Oyun anlayışlarının en önemli unsuru pas ise eğer, bunun da en risksiz biçimini tercih ederek başladılar turnuvaya. Mesafeyi kısalttılar, yüksekliği düşürdüler, şiddeti ve ritmi azalttılar. Turnuva başlangıcı için bu garanticilik anlaşılabilir olsa da konfor alanından çıkma kabiliyetleri henüz test edilmedi. Gerçi bütün mücadeleleri temelde rakipleri bu konfor alanına hapsetmek. Uruguay karşısında kazanmak zorunda değiller. Üstelik Bielsa’nın doğal antikoru olan yavaş, kısa, yana ve düşük ritimli paslar kazanmaya ihtiyaç duymadığınız ortamlarda müthiş alışkanlıklardır.
Bielsa'nın Uruguay’ı ise daha karmaşık, çatışmacı bir ortamda çıkacak bu maça. Yeni kuşak ile 70 yaşındaki Bielsa’nın arasındaki sürtünmenin gitgide arttığını gözlemlemek mümkün. Bu kez de fiziğe dönelim. Cisme uygulanan dik kuvvet ne kadar artarsa, sürtünme de o kadar artar. Uruguaylı oyuncuların bazen Bielsa’nın yüksek tempo oyun talebinden keyif almadıkları, buna ayak sürüdükleri, dolayısıyla da hocalarını keyifsiz bir ruh haline soktukları aşikâr. Neyse ki Uruguaylıların rahatsızlıkları henüz bir protestoya dönüşmedi ve sahada kesintili de olsa “Bielsa takımı” izlenimi alabiliyoruz.
Fakat bu turnuva için Uruguay’ın en büyük sorunu Bielsa’nın yarattığı makinenin dişlilerine kendi kolunu kaptırması. Sürekli hızlı, dikine, yüksek tempo pas rakibi kaos ortamına sürüklemekle beraber aynı ritim Uruguay’ı da zamanla raydan çıkarıyor. Bielsa’nın Yeşil Burun Adaları maçının ardından verdiği röportajda takımını “dağınık” bulduğunu söylemesi oyunculara mı yoksa kendi oyun görüşüne tedbir almak üzere bir eleştiri miydi, önce bu maç ardından geriye kalan kariyeri gösterecek.
Sonuç olarak bu maçta ekran başına geçtiğimizde hangi tarafı tutacağımız konusu oldukça karmaşık. Ekollerin tarafı olacaksak şu soru ile başlayabiliriz hepimiz: Çocuğum sporcu olsaydı hangi iklimde büyümesini isterdim? Benim için cevap açık. İspanya’nın öğretmenleri ile büyüyüp, yaz kamplarını, en azından ergenliğinin dağınık dönemlerinde, Bielsa'nın müdür olduğu bir kurumda geçirmesini isterdim. Bu maç özelinde; değişen dünyaya, yeni sporcu profiline kendi doğrularıyla direnmeye devam eden Bielsa’yı ne kadar uzun süre izlersek o kadar iyi. Her maçının, bazen sorunlu olsa da, bir fikir ve buna cevap arama temaşası olduğunu bildiğiniz bir futbol düşünürünü finale kadar izlemek müthiş olurdu. İspanya’nın Dünya Kupası'na devam edeceğini bildiğimiz için rahatlıkla taraf olabiliriz. Bielsa Uruguay’ını izlemeye devam etmek, yaklaşımının sınırlarının nereye dayanabileceğini görmek temennimiz.
Evren Işık kimdir?
Dr. Evren Işık, Başkent Üniversitesi'nde Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler lisansının ardından Ankara Üniversitesi SBF'de siyaset bilimi alanında yüksek lisansını tamamlamış, hâlen Gazi Üniversitesi Spor Bilimleri Fakültesi'nde Spor Yönetim Bilimleri doktorasını sürdürmektedir. Uzun yıllar altyapı futboluna emek vermiş; Gençlerbirliği'nde analiz ve fiziksel performans departmanında çalışmış, çeşitli yaş kategorilerinde (Hacettepe U-15/U-16 dahil) antrenörlük yapmış, ardından MKE Ankaragücü altyapısında U-12, U-13 ve U-17 takımlarında görev almıştır. UEFA B lisansının yanı sıra oyuncu izleme ve maç analizi antrenörlüğü lisanslarına sahiptir. Antrenörlüğe sosyolojik yaklaşımları konu alan akademik ilgisi de futbolu salt teknik bir alan olarak değil, daha geniş bir toplumsal çerçevede okuyan bir bakış açısına işaret eder.
