ŞEHRİBAN KIRAÇ / NEFES
Türkiye’de çalışma hayatı, iş yerleri denetimden adeta muaf hale geldi. Bu durum; bir taraftan iş kazalarını, sigortasız çalıştırmayı arttırırken diğer taraftan ciddi ücret, izin ve hak gasplarını da beraberinde getiriyor. Türkiye iş yeri denetimsizlikleri konusunda Afrika ülkesi Togo, Arjantin, Malezya ve Filipinler’in de gerisinde yer alıyor. Türkiye’de 2024’te, ücretli işçi çalıştıran 2 milyon 241 bin 896 iş yerinden sadece 5 bin 421’i ücret, fazla mesaiyi kapsayan işin yürütümü yönünden teftiş edildi. Böylece Türkiye’de denetlenmeyen işyerlerinin oranı yüzde 99.8’e kadar çıkıyor.
Emek Araştırmaları Derneği’nin (EMEK-AR) Raporuna göre, 2024’te Türkiye’de iş yeri sayısı 2010 yılına kıyasla yüzde 69.1 artmış olmasına rağmen, işçi sağlığı ve iş güvenliği teftişlerinin toplam sayısı 16 binden 395’ten yüzde 56 azalışla 7 bine 162’ye düşürüldü. Bu dönemde çalışma saatleri, ücret, fazla mesai ücreti, yıllık ücretli izin, sosyal sigorta, sendikal örgütlenme ve benzeri konularda, yapılan teftişlerin sayısı 2024’te yüzde 81.5 azaltılarak 29 bin 292’den 5 bin 421’e düşürüldü. Oysa aynı dönemde Türkiye’de iş yeri sayısı 1 milyon 325 bin 749’dan 2 milyon 241 bin 896’ya çıktı.
İŞYERLERİ DENETLENMİYOR
Müfettiş başına düşen kayıtlı iş yeri sayısı, Bulgaristan’da 550, Portekiz’de 717, Malezya’da 1.345 iken, Türkiye’de 2 bin 445’e çıkıyor. Türkiye bu alanda yine Arjantin ile yarışıyor. Arjantin’de müfettiş başına düşen iş yeri sayısı 2 bin 336’yı buluyor. Malezya’da bile müfettiş başına düşen iş yeri sayısı 1.345. EMEK-AR’ın Dr. Fatih Güngör imzasını taşıyan “Türkiye’de İş Teftişi: Denetlenmeyen Sermaye, Dizginlenmeyen Sömürü” raporunda şu tespitlere yer verildi:
- Türkiye’nin çalışan nüfusu, 2017’deki seviyesine kıyasla 4.5 milyona yakın bir artış kaydederek 2024’te 32 milyon 620 bine çıkarken, toplam müfettiş sayısı 1.019’dan 917’ye, 100 bin çalışan başına müfettiş sayısı ise 3.6’dan 2.8’e geriledi.
- 2024’te her 100 bin iş yerinden sadece 319’unda işçi sağlığı ve iş güvenliği denetimi yapıldı. Denetlenmeyen işyerlerinin oranı yüzde 99.7’ye çıktı.
- 2010’da, işçi sağlığı ve iş güvenliği teftişlerinde ‘ulaşılan’ işçiler, toplam işçi kitlesinin yüzde 16.1’ini oluşturuyor. Bu oran, 2024’te ise yüzde 3.6’ya geriledi.
‘Bir maniniz yoksa geleceğiz’
EMEK-AR’ın raporuna göre özellikle küçük boylu işletmelerde denetim yok denecek kadar az. Denetime gidilecek şirketlere ise artık ‘çat kapı’ değil “Bir maniniz yoksa müfettişlerimiz size gelecek” yöntemiyle gidiliyor. İşverenlere para cezası yerine süre vermek suretiyle, aynı iş yerine ikinci, üçüncü ya da daha fazla düzenlenen teftiş ziyaretleri istatistiklere tek bir teftiş olarak kaydediliyor. Rapora göre, daha az teftiş daha çok hak gaspına yol açtığı için, denetimsizlik yaygınlaştıkça şirketlerin kâr fırsatları yaygınlaşır. Ciddi tehlike durumunda işçilerin işi bırakarak güvenli yere gitmelerine olanak tanımayan işverenlere bile, 2026 yılı için güncellenmiş miktarıyla en fazla 66 bin 582 TL idari para cezası veriliyor.
