Avrupa'da yolsuzlukla mücadele soruşturmacıları, İtalya'dan Türkiye'ye yasa dışı yollarla 4 bin 200 ton tekstil atığı ihraç edilen büyük çaplı bir kaçakçılık ağını ortaya çıkardı. Yetkililer, çevre mevzuatı ile geri dönüşüm maliyetlerini aşmayı amaçlayan bu sistemin yüksek kâr sağlayan yasa dışı bir operasyon olduğunu belirtti.
Soruşturma, Avrupa Yolsuzlukla Mücadele Ofisi (OLAF) öncülüğünde; İtalya’daki Carabinieri birlikleri ve Türk gümrük makamlarıyla iş birliği içinde yürütüldü. İncelemenin odağında, yüksek oranda akrilik lif içeren tekstil atıkları yer aldı.
Çevrede 200 yıla kadar kalabilen ve daha karmaşık geri dönüşüm süreçleri gerektiren sentetik malzemelerin bertarafı, sıkı çevre kuralları ve yüksek maliyetlerle düzenleniyor.
Soruşturmacılar, söz konusu atık yüklerinin bu yükümlülüklerden kaçınmak amacıyla yanlış etiketlenerek sevk edildiğini tespit ettiklerini bildirdi.
OLAF Genel Direktörü Petr Klement ise, “Belirli türde tekstil atıklarının geri dönüşüm maliyetlerini ya da çevre düzenlemelerine uyum yükümlülüğünü yasa dışı yollarla ortadan kaldıran bu tür düzenekler, örgütlü şebekeler için önemli bir yasa dışı kazanç kapısı oluşturuyor” ifadelerini kullandı.
Klement, dosyayı çevre suçlarıyla mücadelede ve hem ekonomiyi hem de çevrenin korunmasında uluslararası iş birliğinin artan önemine işaret eden bir örnek olarak değerlendirdi.
Ticaret akışlarının analizi, gümrük verileri ve geri dönüşüm kapasitesine ilişkin değerlendirmeleri bir araya getiren OLAF, şüpheli sevkiyatları tespit ederek Türk makamlarını bilgilendirdi. Varış noktasında yapılan kontrollerde, İtalya’dan yasa dışı yollarla gönderildiği değerlendirilen yaklaşık 4 bin 200 ton tekstil atığı ortaya çıkarıldı.
Öte yandan, giysilerin giderek “tek kullanımlık” bir ürün gibi görülmesi, Avrupa’daki toplama, ayrıştırma ve geri dönüşüm sistemleri üzerindeki baskıyı artırıyor. Atık tekstillerin önemli bir bölümü ise sonunda ya Avrupa’da ya da ikinci el tekstil ihracatı yapılan Küresel Güney ülkelerinde düzenli depolama sahalarına veya yakma tesislerine gönderiliyor.
Soruşturma derinleşiyor
Soruşturma, OLAF yetkilileri, İtalyan çevre uzmanları ve Türk makamlarının katılımıyla Türkiye'de gerçekleştirilen ortak denetim sırasında derinleşti.
Denetçiler, ilk etapta tespit edilen 4 bin 200 tonluk partiye ek olarak, Türkiye'deki çevre mevzuatına uymadığı iddia edilen bir geri dönüşüm tesisine bağlı bir depoda saklanan yaklaşık 2 bin 100 ton tekstil atığı ile ayrı bir sevkiyatla gelen başka bir yığına daha ulaştı.
Ancak soruşturmacıların ortaya çıkardığı yasa dışı tekstil atığı yığınları bununla da sınırlı kalmadı.
OLAF'ın açıklamasına göre, “İtalya kaynaklı ve aynı sahtekârlık şemasıyla bağlantılı ilave 768 ton tekstil atığı da, yanlış etiketlenmiş halde ve yasa dışı biçimde boşaltılmaya hazır olarak Mersin Limanı'nda depolanmış halde bulundu.”
Operasyon, İtalya'da da önemli yaptırım adımlarını beraberinde getirdi.
OLAF'a göre Carabinieri, bu hafta şüpheli ihracatlarla bağlantılı Brescia'daki bir iş kompleksine baskın düzenledi. Yetkililer, şirket tesislerine ve operasyonda kullanıldığı iddia edilen bir kamyon filosuna el koydu, yaklaşık 12 milyon euroluk mali varlıklara da tedbir uygulandı.
AB'de tekstil atıkları
AB'nin tekstil ve hazır giyim sektörü 2023 yılında 170 milyar euroluk ciro yarattı ve yaklaşık 1,3 milyon kişiye istihdam sağladı. Buna karşın tekstil atıklarının geri dönüştürülmesi hâlâ güç ve maliyetli.
2019'da Avrupa'da yaklaşık 12,6 milyon ton tekstil atığı oluştu ancak bunun yalnızca beşte biri yeniden kullanım veya geri dönüşüm amacıyla ayrı olarak toplandı.
Buna yanıt olarak Avrupa Komisyonu, 2025 yılında, atıkların yeniden kullanılabilir ürün olarak yanlış etiketlenip yurt dışına gönderilmesini önlemeyi hedefleyen yeni tekstil atığı yönetimi kurallarını yürürlüğe koydu.
Yasa, tekstil sevkiyatları üzerindeki denetimi sıkılaştırırken, atık kaçakçılığına ilişkin soruşturmalara destek konusunda OLAF'ın rolünü de güçlendiriyor.
Komisyonu daha ileri adımlar atmaya zorlamak amacıyla, başını Fransa'nın çektiği beş AB üyesi ülkeden oluşan bir koalisyon kısa süre önce ultra hızlı modaya karşı koordineli bir baskı kampanyası başlattı.
Euronews'ün gördüğü bir belgede bu ülkeler, hızla büyüyen bu iş modelinin çevresel hedefleri tehdit ettiği, atık sistemlerini felç ettiği ve sürdürülemez tüketici davranışlarını körüklediği uyarısında bulundu.
Çin merkezli Shein ve Temu gibi platformlardan Avrupa'ya giren ultra hızlı moda ürünlerindeki artışa duyulan kaygıyı yansıtan beş hükümet, “Çevrim içi platformlar üzerindeki denetim ve kontrolü güçlendirin, piyasa gözetimini artırın ve Döngüsel Ekonomi Yasası ile Piyasa Gözetimi Tüzüğü kapsamındaki uygulama boşluklarını kapatın” çağrısında bulundu.
Komisyona iletilen diğer talepler arasında, AB'nin tekstil atığı kuralları kapsamında “ilave performans gereklilikleri” getirilmesi, kapalı devre bir geri dönüşüm sistemine geçişin desteklenmesi ve genişletilmiş üretici sorumluluğu mekanizmalarının güçlendirilmesi de yer alıyor.
Beş ülke, bu uygulamaların aşırı tüketimi körüklediğini ve devasa miktarda tekstil atığı ortaya çıkardığını savunuyor.
Fransa Ekolojik Dönüşüm Bakanı Monique Barbut, 25 Haziran'da çevre bakanlarının bir araya geldiği toplantı sırasında yaptığı açıklamada, “Bu alanda görece ilerideyiz ve kendi deneyimimizi, ayrıca Avrupa'nın bu konuda da nasıl birlikte ilerleyebileceğini paylaşabilmekten memnuniyet duyuyoruz,” dedi.
