Deniz Burak BAYRAK
Fotoğraf sanatçısı Yonca Karakaş’ın G-art Galeri’de açılan yeni sergisi Dönüş Kontaminasyonu’, insanlığın geleceğe dair kurduğu senaryoların sınırlarına çağırıyor. Bu sergide, savaşlardan çevresel krizlere, kıyamet anlatılarından bilinmeyen tehditlere kadar uzanan geniş bir düşünsel alan; fotoğraf, video ve mekânsal kurgular aracılığıyla sorgulanıyor.
Yıldız Teknik Üniversitesi Fotoğraf Bölümü mezunu olan ve hâlen İstanbul Üniversitesi’nde felsefe eğitimi alan Karakaş, pratiğini sanat ile düşünce arasında kurduğu köprü üzerine inşa ediyor. Sergideki işler de bu yaklaşımın güçlü bir yansıması. Sanatçı, son dönemde okuduğu metinlerde karşılaştığı ‘ortak olan’ ve ‘ortak olmayan’ varlıklar ayrımından hareketle, insanlığın öngörebildiği risklerle öngöremediği tehditler arasındaki gerilime odaklanıyor. “Bugün savaşlar gibi ortak endişelerimizi anlayabiliyoruz. Ama dışarıdan gelebilecek ve henüz tanımlayamadığımız bir tehlikeye karşı nasıl önlem alabiliriz? Aslında elimizde bir cevap yok. Ben de biraz buna eğilmeye çalıştım” diyor Karakaş.
Bu düşünsel çerçeve, serginin görsel dünyasında da kendini hissettiriyor. İlk bakışta dijital üretim ya da yapay zekâ ile oluşturulmuş hissi veren fotoğraflar, aslında son derece fiziksel ve zahmetli bir üretim sürecinin sonucu. Karakaş her iş için önce ayrıntılı bir sahne tasarlıyor; taslaklar yapıyor, fotoğrafta görünen mobilyaları ve nesneleri tek tek topluyor, ardından çekim gerçekleştiriyor. Sonrasında yapılan dijital müdahaleler ise görüntülere gerçek ile kurgu arasındaki sınırları belirsizleştiren hiperrealist bir görünüm kazandırıyor. “Fotoğraflardaki mobilyaların hepsi gerçek” diye vurguluyor sanatçı. “Ama sonrasında yaptığım müdahaleler nedeniyle görüntülerde bir yapay zekâ hissi oluşuyor. Hiperrealist bir çizgi ortaya çıkıyor.”
HEM FAYDA HEM TEDBİR MÜMKÜN
Bu nedenle işler, günümüzün en tartışmalı konularından biri olan yapay zekâ ile de dolaylı bir ilişki kuruyor. Ama Karakaş’ın bu teknolojiye yaklaşımı ne iyimser bir teslimiyet ne de karamsar bir korku üzerine kurulu. Ona göre toplum, çoğu zaman spektrumun iki ucu arasında gidip geliyor: “İnsanlar ya fütursuzca güveniyor ya da aşırı endişeli oluyor. Oysa ortada durup gözlemci olmak, hem faydasını görmek hem de tedbir almak mümkün.”
Serginin en dikkat çekici unsurlarından biri ise fotoğraflarda tekrar tekrar karşımıza çıkan fare figürü. Üstelik bu figür sembolik olmaktan önce oldukça kişisel bir anlam taşıyor; fotoğraflardaki fare sanatçının kendi evcil hayvanı. Karakaş’ın farelere duyduğu ilgi, yaygın algının tersine işliyor. Birçok kişinin itici bulduğu bu canlılar, sanatçı için steriliteyi, laboratuvarları ve kontrollü deney ortamlarını çağrıştırıyor. Sergide de fare, bir tür denek olarak kurgulanmış. Ancak burada deneyin konusu fare değil, insanlığın kendi korkuları ve geleceğe ilişkin varsayımları.
Bu yaklaşım, serginin mekânsal atmosferiyle de bütünleşmiş. Karakaş’ın işlerinde karanlık ve tehditkâr bir düzen yok; aydınlık mekânlar var. Sanatçı, ışığın güven hissiyle kurduğu ilişkiyi özellikle vurguluyor: “Ben gölgeyi değil, aydınlığı seviyorum.” Sergideki kurgusal yaklaşımın temelinde güçlü bir enstalasyon düşüncesi de var. Nitekim Karakaş, “Enstalasyonu çok seviyorum. Fotoğraflarımda da önce bir yapı kuruyor, canlıyı ya da insanı sonradan yerleştiriyorum. Bu sergiden sonra büyük ihtimalle bir enstalasyon yaparım.”
‘Dönüş Kontaminasyonu’, sadece bir fotoğraf sergisi olarak okunmamalı. Karakaş, kolektif belleğin sürekli yeniden ürettiği felaket anlatılarını görünür kılarken, henüz düşünemediğimiz ihtimallere de alan açıyor. İzleyiciyi korkunun değil, belirsizliğin eşiğini gösteren sergi; geleceğe ilişkin kesin cevaplar vermiyor, yeni sorular sormanın peşine düşürüyor. 27 Haziran’a kadar ziyarete açık.
