Havai fişek gösterilerinin çevreye etkilerine ilişkin yayımlanan üç yeni araştırma, havai fişeklerden kalan atıkların su kimyasını değiştirebildiğini, hava kirliliğini artırdığını ve atmosferde sis oluşumuna katkıda bulunan kimyasallar yaydığını gösterdi.
Araştırmalar, ACS (Amerikan Kimya Topluluğu) bünyesindeki bilimsel dergilerde yayımlandı.
Havai fişek atıkları suyun kimyasını değiştirebiliyor
Environmental Science & Technology dergisinde yayımlanan laboratuvar çalışmasına göre, patlayan havai fişeklerden geriye kalan yanmamış yakıt, metal tuzları, katkı maddeleri ve yanmış ambalaj parçaları göl ve nehir gibi su kaynaklarına karıştığında suyun kimyasal yapısını önemli ölçüde değiştirebiliyor.
Araştırmacılar, havai fişek kalıntılarının suya potasyum ve manganez gibi metal iyonlarının yanı sıra fenoller ve kükürt içeren bileşikler gibi çözünmüş organik maddeler saldığını belirledi.
Aynı zamanda geride kalan katı parçacıkların suda zaten bulunan daha büyük ve karmaşık çözünmüş bileşikleri bünyesine çektiği görüldü.
Bilim insanlarına göre bu kimyasal değişiklikler, özellikle havai fişek kullanımının yoğun olduğu bölgelerde mikrobiyal yaşamı ve su ekosistemlerini olumsuz etkileyebilir. Araştırmacılar, kullanılmış havai fişeklerin uygun şekilde toplanıp bertaraf edilmesinin bu riskleri azaltabileceğini belirtiyor.
Büyük kutlamalarda hava kirliliğini artırıyor
ACS ES&T Air dergisinde yayımlanan ikinci araştırmada ise Birleşik Krallık'ta günler süren büyük bir spor organizasyonu sırasında havadaki partikül madde seviyeleri ölçüldü.
Araştırmacılar, etkinlik boyunca hem ince hem de kaba partikül miktarında kısa süreli belirgin artışlar tespit etti.
Hava kirliliğinin önemli bir kısmının yiyecek stantlarından çıkan emisyonlar ve araçların kaldırdığı tozdan kaynaklandığı görüldü. Ancak açılış ve kapanış törenlerindeki havai fişek gösterileri sırasında ince partikül seviyelerinde ikinci bir yükseliş daha yaşandı.
Araştırmacılar, tüm etkinliklere katılan kişilerin maruz kaldığı hava kirliliğinin, Dünya Sağlık Örgütü'nün (DSÖ) önerdiği güvenli maruziyet sınırlarını aşmış olabileceğini hesapladı.
Görünmeyen kimyasallar da atmosfere yayılıyor
Üçüncü çalışma ise havai fişeklerin yalnızca duman üretmediğini, atmosferde pus ve sis oluşumuna katkıda bulunabilecek kimyasallar da yaydığını gösterdi.
Environmental Science & Technology Letters dergisinde yayımlanan araştırmada bilim insanları, Çin'de Ay Yeni Yılı kutlamaları sırasında havadaki gazları ve partikülleri analiz etti.
Ölçümlerde, özellikle en yoğun havai fişek gösterileri sırasında "amin" adı verilen kimyasal bileşiklerin seviyelerinde belirgin artış görüldü. Aminler atmosferde reaksiyona girerek hava kalitesini düşüren aerosol parçacıklarının oluşumuna katkı sağlayabiliyor.
Araştırmacılar ayrıca ince partikül madde ile sülfat ve potasyum iyonlarında da önemli artışlar tespit etti.
Elde edilen bulgular, havai fişeklerin kutlamalar sonrasında görülen puslu havaya yalnızca görünür dumanla değil, atmosferde yeni kirleticilerin oluşumunu tetikleyen kimyasal bileşiklerle de katkıda bulunduğunu ortaya koyuyor.
