İstatistikle ilgili çok sayıda özlü söz var. Bunlardan ikisi bana çok ilginç gelmiştir. Üstelik bu sözlerden biri bir iktisatçıya değil, bir edebiyatçıya ait.
Bu isimlerden biri Amerikalı iktisatçı Ronald Coase. 1991’de Nobel ekonomi ödülünü kazanan Coase, “Verilere yeterince işkence ederseniz her şeyi itiraf ederler” sözünün sahibidir.
Ünlü İskoç şair ve romancı Andrew Lang ise çok ilginç olan şu söze imza atmış:
“İstatistiği, sarhoş bir adamın sokak lambasını kullandığı gibi kullanan insanlar var; aydınlanmak için değil, sadece destek almak için.”
Andrew Lang’in sözü çok anlamlı. Çünkü sanki Türkiye’de bu söze uygun davranışlar çok daha fazla sergileniyor.
Akaryakıt zammı ne kadar?
Çok basit bir soru: “Savaş döneminde akaryakıt fiyatları hangi oranda arttı?”
Soru çok basit de yanıtlar çeşit çeşit!
Acaba bu soruya yanıt verecek yetkililer “aydınlanmak” ve “kamuoyunu aydınlatmak” mı ister, yoksa o veriyi “dayanak olarak kullanmak” mı?
Eşel mobil sistemi sayesinde akaryakıt zamlarının nasıl sınırlandırıldığı, bu sisteme geçilmemiş olsaydı zamların çok daha yüksek olacağı şimdiye kadar defalarca söylendi. Bu elbette doğru, bu uygulama sayesinde artış oranı düşük kaldı.
Peki artış oranı ne kadar oldu?
Size üç oran vereceğim, üçü de yanlış değil; ama gerçeği daha iyi yansıtan bir oran var.
İki tarihteki fiyatlara göre: Savaş mart ayının başında başladı. Dolayısıyla şubat sonundaki fiyatı bugünkü fiyatla karşılaştırmak mümkün. Benzin ve motorin 28 Şubat’tan 29 Haziran’a kadar olan dönemde yüzde 6,7 ve yüzde 6,9 zam gördü. Bu oranlar yanlış değil; ama ya aradaki fiyat hareketleri ne olacak?
İki aydaki fiyatlara göre: Yalnızca iki güne, iki tarihe bağlı kalmaksızın savaştan önceki ay ile son ayın ortalama fiyatları karşılaştırılınca zam oranı birden değişiyor. Şubat ortalamasındaki fiyatın haziran ortalamasıyla kıyaslanması benzindeki zam oranının yüzde 11,2, motorindeki zam oranının yüzde 13,4 olduğunu gösteriyor. İlk değerlendirmeye göre daha sağlıklı ama yeterli mi, değil. Çünkü arada dikkate alınmayan aylar var. Örneğin özellikle motorinde fiyatların zirve yaptığı nisan ayındaki durum bu hesaplamada da hiç dikkate alınmamış oluyor.
İki dönemdeki fiyatlara göre: Mart ayının ilk gününden bugüne kadar dört ay, tam 121 gün geçti. İşte yapılması gereken, bu 121 gündeki ortalama fiyatla önceki 121 günün ortalama fiyatını kıyaslamak. Hani biraz önce de vurguladım, motorin fiyatı bir ara çok yükselmiş ve 85 liranın bile üstüne çıkmıştı ya, işte o rekor düzey de hesaba katılınca, ki katılmalı çünkü o günlerde de motorin kullanıldı, zam oranı daha da artıyor.
Sonuç ortada; dörder aylık dönemlerin kıyaslamasına göre savaş döneminde benzin önceki döneme göre yüzde 15,5, motorin yüzde 22,8 daha pahalı satılmış.
Eşel mobil uygulanmasa elbette bu oranlar çok daha yüksek olacaktı ama ortada bir de gerçek var. Eşel mobile rağmen zam oranları bu düzeylere çıktı, tabii ki gerçek zam oranları.
Yüzde 6’lar destek arayanlar için
Kayıtlara girmesi için vurgulamak istiyorum. Bir süre sonra savaşın akaryakıt fiyatları yönüyle iç piyasayı etkilememesi ya da az etkilemesi için elden gelen çabanın gösterildiği söylenirken zam oranı olarak şubat sonundaki fiyatla son fiyat karşılaştırılacak ve olabilecek en düşük oran ön plana getirilecek.
Düşük oranda ısrar edenlere ve bu oranı hesaplarken bugün için 64-65 lira dolayında bulunan motorin fiyatını esas alanlara aradaki fiyatları, örneğin 8-9 Nisan’da 86-87 liralara ulaşan motorin fiyatını hatırlatmak gerek.
Ama yazın bir kenara, duyacağımız kesinlikle şu olacak:
“Bakın işte motorin fiyatındaki artışı dört ay toplamında yüzde 7’de tuttuk. Hem de savaşa rağmen…”
Gel de Andrew Lang’i anma! Elde doğruyu gösteren bir istatistik var. Motorin fiyatı son dört ayda önceki dört aya göre yüzde 23’e yakın artmış ama “Hayır, yüzde 23 de nereden çıkıyor, işte artış oranı yüzde 7” diye ısrar edileceği de gün gibi ortada.
Yüzde 23 artışa ve bunun ekonomide yol açacağı etkilere odaklanmaktan kaçın, yani veriden, o ışıktan yararlanma, tut Ronald Coase’un dediği gibi “işkence ederek” verilerin yüzde 7’yi söylemesini sağla!
