Avrupa Birliği (AB) enerji bakanları, Avrupa'nın gelecekteki elektrik şebekesinin planlanmasında üye ülkelerin rolünü güçlendiren bir uzlaşmaya vardı. Böylece Avrupa Komisyonu'nun elektrik şebekesi üzerindeki merkezi planlama yetkisini artırmayı hedefleyen ilk teklifinde önemli değişiklikler yapıldı.
26 Haziran'da Lüksemburg'da bir araya gelen enerji bakanları, elektrik şebekesini modernize etmeyi amaçlayan "Elektrik Şebekeleri Paketi" (Grids Package) kapsamında iki kritik başlığı ele aldı: Gelecekteki şebeke yatırımları için merkezi bir planlama senaryosu oluşturulması ve temiz enerji projelerinin onay süreçlerinin hızlandırılması.
Sorun artık yenilenebilir enerji üretimi değil, iletim altyapısı
Avrupa, rüzgar ve güneş gibi yenilenebilir enerji üretiminde dünyanın önde gelen bölgelerinden biri olmasına rağmen, eskiyen elektrik altyapısı nedeniyle bu elektriği ihtiyaç duyulan bölgelere taşımakta zorlanıyor.
Kuzey Denizi'ndeki rüzgar santralleri, Güney Avrupa'daki güneş enerjisi tesisleri, hidrojen üretimi ve elektrifikasyona geçen sanayi sektörleri; mevcut parçalı altyapının yerine daha büyük, daha akıllı ve daha entegre iletim ağlarına ihtiyaç duyuyor.
Uzun yıllar boyunca Avrupa'nın enerji politikası yenilenebilir enerji üretimini artırmaya odaklanırken, uzmanlara göre artık en büyük darboğaz elektrik iletim şebekeleri haline geldi. Analistler, Avrupa'nın gelecekteki elektrik talebini karşılayacak kadar yenilenebilir enerji yatırımını büyük ölçüde planladığını, ancak bu elektriği taşımaya yetecek iletim kapasitesine sahip olmadığını belirtiyor.
Üye ülkeler Komisyon'un planını yumuşattı
İsveç ve Fransa başta olmak üzere birçok ülkenin baskısının ardından, dönem başkanlığını yürüten Güney Kıbrıs Rum Yönetimi, Avrupa Komisyonu'nun aralık ayında sunduğu ilk taslakta değişiklik yaptı. Böylece üye ülkelerin desteğini alan yeni uzlaşma metni ortaya çıktı.
Anlaşmaya göre, elektrik iletim hatlarında yaşanan darboğazlardan elde edilen ve "tıkanıklık geliri" olarak adlandırılan kullanılmamış gelirlerin bir bölümü, AB ülkeleri arasındaki yeni enterkonneksiyon hatlarının finansmanında kullanılacak.
İsveç Enerji Bakanı Ebba Busch, "Bugün Elektrik Şebekeleri Paketi'nin tamamen farklı bir noktaya geldiğini söylemekten mutluluk duyuyorum. Üye devletler artık hem bu gelirlerin nereye harcanacağı hem de AB ülkelerini etkileyecek büyük şebeke yatırımlarının türü konusunda daha fazla söz sahibi olacak," dedi.
Yeni düzenlemeye göre Fransa'nın RTE'si veya Portekiz'in REN'i gibi elektrik iletim sistemi işletmecileri, 2028'den itibaren şebeke yatırımlarında kullanılmayan yıllık tıkanıklık gelirlerinin yüzde 10'unu AB çapındaki projelere ayırmak zorunda olacak. Bu oran 2031 yılına kadar kademeli olarak yüzde 25'e çıkarılacak.
'Yeşil dönüşümün önündeki en büyük engel'
AB Enerji Komiseri Dan Jørgensen, Elektrik Şebekeleri Paketi'nin mevcut yasama döneminin "en önemli dosyalarından biri" olduğunu söyledi.
"Bugün yaptığımızdan çok daha hızlı şekilde elektrik şebekelerini büyütemez ve mevcut altyapıyı daha akılcı ve verimli kullanamazsak, ihtiyaç duyduğumuz yeşil dönüşümün önündeki en büyük engel bu olacaktır," diyen Jørgensen, şebeke yatırımlarının iklim hedefleri açısından kritik öneme sahip olduğunu vurguladı.
Varılan uzlaşmayla birlikte ulusal hükümetler merkezi planlama sürecinde daha fazla yetki elde etti. Buna göre merkezi senaryoda kullanılacak veriler ve varsayımlar ulusal makamlar tarafından doğrulanacak. Planlamada ayrıca ülkelerin ve bölgelerin özel koşullarının dikkate alınması ve en güncel ulusal iklim planlarının hesaba katılması zorunlu hale getirildi.
Kıbrıs adına konuşan Enerji Bakanı Michael Damianos ise, "Bugünkü anlaşma Avrupa'nın iklim nötrlüğüne ulaşması için elektrifikasyonun önünü açıyor. İzin süreçlerini hızlandırarak ve özellikle enerji izolasyonu yaşayan ülkeler de dahil olmak üzere enterkonneksiyonları güçlendirerek tüm Avrupalılar için uygun fiyatlı, temiz ve güvenli enerji sağlamayı hedefliyoruz," dedi.
Tek tip planlama yerine farklı senaryolar hazırlanacak
AB ülkeleri, tek bir merkezi plan yerine farklı olasılıkları değerlendiren analizlerin de hazırlanması konusunda uzlaştı.
Buna göre enerji arzındaki değişiklikler, elektrik talebi ve gelecekteki eğilimler için alternatif senaryolar oluşturulacak. Bu analizlerle planlamanın farklı koşullar altında ne kadar dayanıklı olduğu test edilecek ve ülkelerin iklim hedeflerine ulaşabileceği farklı yollar hesaba katılacak.
Merkezi planlama senaryosu da en az iki yılda bir güncellenecek. Veri toplama süreçleri ise bürokrasiyi azaltmak amacıyla diğer raporlama sistemleriyle uyumlu hale getirilecek.
Bağımsız iklim düşünce kuruluşu E3G'den enerji dönüşümü danışmanı Rheanna Johnston, varılan anlaşmanın AB ülkelerinin birbirine bağlı elektrik şebekelerini stratejik bir öncelik olarak gördüğünü gösterdiğini söyledi.
Johnston, "Avrupa, elektrik şebekelerini öncelik haline getirmeden elektrifikasyonu gerçekleştiremez. Ancak asıl sınav, nihai anlaşmanın uzun vadeli planlama, koordinasyon ve yatırım açısından Avrupa genelinde şebeke yatırımlarını hızlandıracak doğru sinyalleri verip vermeyeceği olacak," dedi.
İzin süreçleri hızlandırılacak
Paketin en önemli reformlarından biri de temiz enerji projelerinin izin süreçlerini kısaltmayı hedeflemesi.
Yeni düzenleme kapsamında dijital "tek durak" izin ofisleri kurulacak, elektrik ve yenilenebilir enerji projeleri "üstün kamu yararı" kapsamında değerlendirilecek, bazı durumlarda zımni onay mekanizması uygulanabilecek ve yenilenebilir enerji altyapısı için daha basitleştirilmiş izin süreçleri devreye girecek.
Jørgensen, "Bugün aldığımız kararların çoğunun etkisi yarın hemen görülmeyecek. Bu uzun vadeli bir planlama. Ancak orta vadede izin süreçlerinin hızlanması elektrik faturalarının düşürülmesine somut katkı sağlayacak," dedi.
Elektrik Şebekeleri Paketi, 1 Temmuz'da Avrupa Parlamentosu Sanayi Komitesi'nde oylanacak. Ardından Genel Kurul'da kabul edilmesi halinde, İrlanda'nın dönem başkanlığında Avrupa Parlamentosu ile AB Konseyi arasında nihai müzakereler başlayacak.
Enerji düşünce kuruluşu Ember'dan Elisabeth Cremona ise Brüksel'den çıkacak yeni mevzuatın tek başına yeterli olmayacağını belirterek, "Üye ülkeler, yetersiz elektrik şebekelerinin yarattığı somut sorunları çözmek için mevcut araçları kullanarak acilen harekete geçmeli," değerlendirmesinde bulundu.
