Hızlıca düşünün: New York’ta saat 20.40 ise Katmandu’da saat kaçtır?
Cevap: Ertesi gün sabah 6.25. Yani Nepal’in başkentinin yeni güne uyandığı saat. Pazarcı kadınlar taze yeşillikleri, ince uzun ve tombul biberleri tezgâhlara dizerken; Hindu ve Budist din adamları tütsülerle sade yağ kandillerini yakarken; hava kirliliği sokak süpürücülerinin hışırtısını ve tapınak çanlarının sesini bastırırken…
Nepal’in benzersiz ulusal saat dilimi, Eşgüdümlü Evrensel Zaman’dan 5 saat 45 dakika ileride. Bu da ülkenin kendine özgü kimliğini ne kadar güçlü biçimde koruduğunun göstergelerinden yalnızca biri. Yüksek Himalayalar’ı simgeleyen iki üçgenden oluşan bayrağı, dünyada dikdörtgen olmayan tek ulusal bayrak. Nepal’in kendine ait bir takvimi de var. Katmandu’da şu anda yıl 2083. Bu, dünyanın büyük bölümünde kullanılan Gregoryen takviminden 56 yıl, sekiz ay ve biraz daha ileride oldukları anlamına geliyor.
Bu farklı ulusal sembolleri doğuran gururun kökleri Nepal’in coğrafyasında yatıyor. Onlarca etnik grubun yaşadığı dağları ve vadileriyle ülke, Hindistan ile Çin arasında sıkışmış durumda. Nepal, Sikkim ve Tibet gibi bu büyük ülkeler tarafından yutulmuş diğer Himalaya bölgeleriyle sınır komşusu. Ancak emperyal güçler Asya’yı paylaştığında Nepal, dağlarda yetişmiş savaşçılarıyla direnmeyi başardı.
Nepal’in Birleşmiş Milletler nezdinde büyükelçiliğini yapmış emekli diplomat Jaya Raj Acharya, “Nepal halkı yüzyıllardır bağımsız olmaktan, hiçbir zaman sömürgeleştirilmemiş olmaktan büyük gurur duyuyor” dedi. Acharya, “Bu ulusal kimlik duygusu, bugün New York eyaleti büyüklüğündeki bir ülkede 123 dil konuşuyor olsak da bizi bir arada tutuyor” diye konuştu.
Nepal Standart Saati, 1986’da resmen kabul edildi. Daha önce Hindistan saat dilimine bağlı olan Nepal, kendi saatini Hindistan’dan 15 dakika ileriye ayarladı. İlk kez 1894’te inşa edilen Katmandu’daki saat kulesinde de görülen bu ulusal istisnailik ilanı, Nepalliler ülke dışına seyahat ederken ya da yurt dışıyla toplantı ayarlarken hızlı hesap yapmak zorunda kalsa da halk tarafından seviliyor gibi görünüyor.
Küresel ekonomi eğitimi almak için Güney Kore’ye gitmek üzere Katmandu Havalimanı’nın önünde bekleyen 18 yaşındaki Alan Thapa, ailesine indiğinde onları arayacağını söyledi. Ardından varış saatinden 3 saat 15 dakika çıkarmaya başladı.
“Ekonomi okuyorum. Zor bir hesap değil" dedi.
Nepal’in saat diliminin esas aldığı boylam, Himalayalar’daki Gaurishankar Dağı’ndan geçiyor. Bu zirve, hava kirliliğinin olmadığı nadir günlerde Katmandu’nun dış mahallelerinden görülebiliyor. Nepal Standart Saati’nin, sürekli koşturan halka 15 dakikalık bir hoşgörü payı tanıdığına dair bir şaka da var. Bu espri, Katmandu’nun otomobiller, motosikletler, çekçekler, inekler ve keçilerle dolu gürültülü trafiğinde; imkânsız ağırlıktaki yükleri taşıyan hamalların, yağmur ya da bereketli hasat için dua eden şeytan maskeli akrobatların eşlik ettiği dev tören arabalarının arasında sıkışıp kalınca anlam kazanıyor.
Batılılar zamanı belirlemeyi üstlenmeden, Londra’daki Greenwich Gözlemevi’ni başlangıç meridyeni olarak seçmeden ve diğer boylamları günün saatlerine karşılık gelecek şekilde düzenlemeden yüzyıllar önce, Katmandu sakinleri resmi saati öğrenmek için monarşinin merkezi olan Hanuman Dhoka Saray Kompleksi’ndeki dikdörtgen bir havuza giderdi. Tarihçilere göre, güneşin ilk ışıkları kenti çevreleyen Himalaya eteklerinin üzerinden doğar doğmaz, su belirli aralıklarla bir dizi kâseye damlatılırdı. İnsanlar daha sonra bir astrologla görüşerek örneğin düğün ya da çocuğa isim verme töreni için en uygun zamanı belirleyebilirdi.
Bugün turistler, anayasal monarşinin 2008’de yapılan oylamayla kaldırılmasından bu yana törensiz kalan saray kompleksinde dolaşıyor. Tüylü köpekler taş aslanların gölgesinde uyukluyor. Avlulardan birinde paslanmış bir Land Rover duruyor. Dönemin kralı, 1962’de bu aracın içinde bir suikast girişiminden sağ kurtulmuştu. Oğlu ve halefi Kral Birendra ise o kadar şanslı değildi. Şah Hanedanı’nın son dönemlerinde, 2001’de Veliaht Prens Dipendra, kendi yaşamına son vermeden önce kral ve kraliçe dahil kraliyet ailesinin dokuz üyesini öldürdü.
Bazı gelenekler ise monarşiyle birlikte ortadan kalkmadı.
Bikram Sambat, Nepal’in Hindu esaslarına dayanan resmi takvimi. Hükümetin yetkilendirdiği astrolog ve astronomlardan oluşan bir komite, her yıl güneşin ve ayın hareketlerine göre bir sonraki yılın tam olarak ne zaman başlayacağını belirliyor. Sabit 12 ayı ve dört yılda bir artık yılı olan güneş temelli Gregoryen takviminin aksine Bikram Sambat hafif kaymalar gösteriyor; yeni yıl genellikle nisan ortasında başlıyor. Her ayın kaç gün süreceği yıla göre değişiyor ve bazı aylar 32 güne kadar çıkabiliyor.
Astronomi ve astroloji uzmanı Shree Krishna Adhikari, geçen temmuzda emekli olmadan önce dört yıl boyunca yedi üyeli komiteye başkanlık etti. Şimdi 77 yaşında olan Adhikari, dua ve kutlamalar için uğurlu tarihlerin kesin saatlerinin nasıl belirleneceği konusunda gelenekçi ve modernist komite üyeleri arasındaki tartışmaları yönetti.
Adhikari’ye göre gelenekçiler eski matematik yöntemlerine bağlı kalıyor, bu da hatalı hesaplamalara yol açıyordu.
“O zamanlar bilgisayarlarımız yoktu” dedi. “Matematiğe, bilime, modern keşif çağına güvenmeliyiz.”
Ancak Adhikari, Gregoryen takvime geçme fikrine karşı çıktı.
“Atalarımızın yarattığı dünyadan vazgeçemeyiz” dedi. “Bizi Nepalli yapan şey bu.”
Bu çeşitlilik içindeki ülkede Tibet Budist takvimi de dahil olmak üzere başka takvimler de kullanılıyor. Bunlardan biri de Katmandu Vadisi’nin yerli halkı olan, hem Hinduizme hem Budizme bağlı Newar halkının takvimi. Bu takvime de 2008’den bu yana Katmandu’da resmi statü tanınıyor. Newar takviminde çoğu yıl 12 aydan oluşuyor; bazı yıllar 13 ay, bazıları ise 11 ay sürüyor. Newar kozmolojisine göre şu anda yıl 1146.
Nepallilerin takvimler arasında dönüşüm yapmasına yardımcı olan uygulamalar var. Ülkedeki yoğun resmi evrak trafiğinde Bikram Sambat kullanılsa da uluslararası normlara da yer açılıyor. Nepal pasaportlarında Gregoryen takvim kullanılıyor.
Nepal’in zaman anlayışında hem ay hem de güneş geleneklerinin taşıdığı önem, ülkenin ay ve güneşle süslenmiş üçgen bayrağına da yansıyor.
Laxmi Narayan Shilpakar, son 20 yılın büyük bölümünde Katmandu’daki Durbar Meydanı’nda, kendisinden daha uzun bir Nepal bayrağı tutarak durdu. 70 yaşındaki Shilpakar, bayrak sallamaya, ülkede yaklaşık 18 bin kişinin hayatını kaybettiği on yıllık Maoist isyandan kısa süre sonra, uzlaşmayı teşvik etmek için başladığını söyledi.
“O dönemde insanlar ‘Monarşist misin, Hindu musun, Budist misin, yoksa başka bir şey misin?’ diyerek Nepallileri bölmeye çalışıyordu” dedi. “Ben de ‘Hepimiz aynı bayrak altında Nepalliyiz’ demek istedim.”
Bugün Nepal, Mart ayında Z kuşağının öncülük ettiği bir devrimin ardından iktidara gelen, eski rapçi Başbakan Balendra Shah tarafından yönetiliyor. Shah, daha önce Katmandu belediye başkanıydı. Üç yıl önce Hindistan parlamentosunda, bugünkü Nepal’in bazı bölgelerini de kapsayan eski bir Hint imparatorluğunu gösteren bir duvar haritası sergilenince, Shah buna karşılık ofisinde “Büyük Nepal” haritası sergiledi. Bu harita, Anglo-Nepal Savaşı’nı sona erdiren 1816 tarihli antlaşmayla devredilen, bugün Hindistan sınırları içinde kalan toprakları da kapsıyordu.
Shilpakar’ın Nepal bayrağıyla durduğu yerin birkaç adım ötesinde, ülkenin sembolik kalbi sayılan Hanuman Dhoka Saray Kompleksi bulunuyor.
İçeride bir yerlerde, kraliyet görevlilerinin zamanı ölçmek için suyu dikkatle toprak kaplara akıttığı havuz var. Ancak bugün ne bir muhafız, ne bir rehber ne de saray arazisinde dolaşan amatör bir tarihçi, bu eski su saatinin tam olarak nerede bulunduğunu biliyor gibi görünüyor. Saraydaki havuzlardan birinin üzeri betonla kapatılmış. Bir diğeri yosunla bulanıklaşmış durumda. Nepal’in zaman ölçümüne dair sırları ise zamanın kendisine karışmış görünüyor.
© 2026 The New York Times Company
