Rapora göre dünya genelinde yaklaşık 655 milyon insanın hâlâ elektriğe erişimi bulunmuyor. Bu durum yalnızca çevresel açıdan değil, aynı zamanda halk sağlığı açısından da büyük bir risk oluşturuyor. Çünkü kapalı alanlarda oluşan hava kirliliğinin her yıl yaklaşık 3 milyon kişinin ölümüne sebep olduğu düşünülüyor.
Elektrik Erişimindeki İlerleme Yavaşladı
Raporda yer alan en güncel veriler, küresel elektrik erişim oranının 2024 itibarıyla yüzde 92 seviyesinde kaldığını gösteriyor. Bu oran ilk bakışta yüksek görünse de son yıllarda kaydedilen ilerlemenin ciddi şekilde yavaşlamış olması uzmanları endişelendiriyor. Özellikle son on yılda elektrik erişimi kazanan nüfusun artış hızı yarı yarıya düşmüş durumda.
Bu sorunun en yoğun hissedildiği bölge ise Sahra Altı Afrika. Rapora göre bölgede 560 milyondan fazla insan hâlâ elektriğe erişemiyor. Üstelik kırsal kesimde yaşayan ve elektriğe erişimi olmayan nüfusun sayısı azalmak yerine artıyor. 2010 yılında bölgede elektriksiz yaşayan kırsal nüfus 376 milyon seviyesindeyken, bu rakamın 2024 itibarıyla 447 milyona yükseldiği belirtiliyor.
Birleşmiş Milletler uzmanlarına göre dünyanın 2030 yılına kadar evrensel elektrik erişimi hedefine ulaşabilmesi için mevcut ilerleme hızının yaklaşık üç katına çıkması gerekiyor. Aksi takdirde yüz milyonlarca insan önümüzdeki on yılın başında da elektriksiz yaşamaya devam edecek.
Temiz Yemek Pişirme Şartlarında Durum Daha da Endişe Verici
Elektriğe erişim konusunda bu elim tablonun yanı sıra raporda dikkat çekilen bir diğer konu ise temiz yemek pişirme teknolojilerine erişim. Yaklaşık 2 milyar insan yemek pişirmek için odun, kömür, kerosen ve benzeri kirletici yakıtları kullanmaya devam ediyor. Üstelik bu konuda kaydedilen ilerleme de oldukça dengesiz. Şehirlerde yaşayan insanların yüzde 89'u temiz yemek pişirme çözümlerine erişebilirken, kırsal bölgelerde bu oran yalnızca yüzde 56 seviyesinde kalıyor. Mevcut eğilim devam ederse 2030 yılında bile yaklaşık 1,8 milyar insanın kirletici yakıtlarla yemek pişirmeye devam edeceği tahmin ediliyor.
Sorunun en yoğun yaşandığı bölge yine Sahra Altı Afrika. Uzmanlar, bölgede temiz yemek pişirme yöntemlerine erişemeyen insan sayısının 2027 yılı itibarıyla 1 milyarı aşabileceğini öngörüyor.
Yenilenebilir Enerjide Rekorlar Kırılıyor
Küresel ölçekte kişi başına düşen yenilenebilir enerji kapasitesi de rekor seviyeye ulaşmış durumda. Rapora göre kişi başına ortalama yenilenebilir enerji kapasitesi 544 watt'a yükseldi. Ancak burada da ciddi bir eşitsizlik söz konusu. Düşük gelirli ülkelerde kişi başına düşen yenilenebilir enerji kapasitesi yalnızca 33,6 watt seviyesinde kalırken, yüksek gelirli ülkelerde bu rakam 1.224 watt'a kadar çıkıyor.
Bunun yanı sıra yenilenebilir enerji her ne kadar elektrik üretiminde hızla yaygınlaşsa da ulaşım ve ısınma gibi alanlarda kullanım oranı hâlâ istenilen seviyeye ulaşabilmiş değil.
Enerji Verimliliği Hedeflerin Gerisinde Kaldı
Birleşmiş Milletler raporunda enerji verimliliği konusunda da önemli uyarılar yer alıyor. Son yıllarda enerji tüketiminde verimlilik artışı devam etse de ilerleme hızı giderek düşüyor. Enerji yoğunluğundaki iyileşme oranı 2022 yılında yüzde 2,4 seviyesindeyken, 2023 yılında yüzde 1,5'e gerilemiş durumda.
Uzmanlara göre enerji verimliliğinin artırılması; enerji maliyetlerinin düşürülmesi, enerji talebinin azaltılması ve karbon emisyonlarının kontrol altına alınması açısından kritik önem taşıyor. Ancak mevcut performans, Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri kapsamında belirlenen seviyelerin oldukça altında kalıyor.
Diğer taraftan temiz enerji yatırımlarını desteklemek için sağlanan uluslararası finansman da ihtiyacın çok gerisinde. Gelişmekte olan ülkelere aktarılan temiz enerji fonları 2024 yılında 24,6 milyar dolara yükselse de bu artış oldukça sınırlı kaldı. Daha da önemlisi, dünyanın en yoksul ülkelerine yönelik temiz enerji finansmanı 2024 yılında yüzde 11 düşerek yalnızca 3,7 milyar dolar seviyesinde gerçekleşti.
Birleşmiş Milletler, mevcut eğilimlerin devam etmesi hâlinde dünyanın 2030 yılına kadar "herkes için uygun fiyatlı, güvenilir ve sürdürülebilir enerji" hedefini gerçekleştiremeyeceği konusunda uyarıyor. Rapora göre enerjiye erişim konusunda yaşanan eşitsizliklerin giderilebilmesi için daha güçlü siyasi liderlik, daha kapsamlı finansman programları ve özellikle geride kalma riski taşıyan ülkelere yönelik hedefli destek mekanizmaları gerekiyor.
