İSO 500 verileri, sanayi devlerinin karnesindeki son yıllarda öne çıkan bozulmanın ana faktörü finansman maliyetindeki artış olduğuna işaret ediyor. Bu durum aslında işletme dünyasının genel bir sorunu olan düşük sermaye yüksek borçluluk ile iş yürütme stratejisinin bir tezahürü.
Sanayi devlerinin üretimden satışları 2021 yılına göre yüzde 443 arttı. Ama bu süre içinde yurt içi üretici fiyatları endeksi 12 aylık ortalamalara göre yüzde 506 arttı. Sonuç olarak sanayi devlerinin üretimden satışları 2021 yılına göre reel olarak yüzde 10.4 azalmış durumda.
İstanbul Sanayi Odası (İSO), 2025 yılı 500 Büyük Sanayi Kuruluşu (İSO 500) araştırması sonuçlarını açıkladı. 58 yıllık geçmişe sahip bu köklü çalışma, sektörün dev kuruluşlarının ve aynı zamanda genel olarak sanayi sektörünün yaşadığı sorunlar, değişim ve dönüşümler hakkında bilgi sahibi olmamıza yardımcı olan önemli bir kaynak.
İSO 500’ün 2025 yılı sonuçlarını 2024 yılı sonuçları ile karşılaştırırsak sınırlı da olsa olumlu bir performans olduğunu söyleyebiliriz. Ancak önceki üç yıla hakim olan kötü performansı hesaba kattığımızda bu durum iyi bir karne anlamı taşımıyor. Sanayi devlerinin karnesi, 2025’teki sınırlı düzelmeye rağmen, esas hatlarıyla iki-üç yıl öncekinden kötü bir karne.
İSO 500 verileri, sanayi devlerinin karnesindeki son yıllarda öne çıkan bozulmanın ana faktörü finansman maliyetindeki artış olduğuna işaret ediyor. Bu durum aslında işletme dünyasının genel bir sorunu olan düşük sermaye yüksek borçluluk ile iş yürütme stratejisinin bir tezahürü. 2022 ve öncesinde Erdoğan iktidarının Albayrak ve Nebati eliyle yürüttüğü negatif faiz bol krediye dayalı politikalarını fırsat olarak gören işletmeler, borçlanmayı artırarak zaten sorunlu olan bilanço yapılarını daha da bozmuşlardı. O kadar ki İSO 500 şirketlerinin toplam borçları özkaynaklarının iki katını bulmuştu.
Hızla artan finansman maliyeti işleri zora soktu
Erdoğan iktidarının 2023 seçim politikasının bir parçası olan bu politikaların sürdürülebilirliği yoktu ve seçimlere kadar ancak dayandı. Seçim kaygısı atlatıldıktan sonra Erdoğan iktidarı, ekonomide ve toplumda ağır hasarlar yaratan bu politikaları mecburen terk etti ve Şimşek yönetimiyle, kendi deyimiyle “rasyonel” ekonomi politikalara geçti. Şimşek’in irrasyonel diye etiketlediği politikaların yarattığı “lale devri”nin keyfine alışmış olan işletmeler için koşullar zorlaşmış oldu.
“İrrasyonel” dönemde borçlulukları iyice artan işletmeler için hızla artan finansman maliyeti işleri zora soktu. O kadar ki 2024 yılında finansman giderleri sanayi devlerinin faaliyet gelirlerinin yüzde 96.6’sı düzeyine çıktı. Yani faaliyet karının neredeyse tamamı faiz ödemelerine gider hale geldi. 2025 yılında finansman giderlerinin faaliyet karına oranı 11.7 puan gibi “kayda değer” bir düşüş kaydetmiş olmasına rağmen ancak yüzde 84.9 düzeyine gerileyebildi. Bu oran hala fahiş düzeyde yüksek. Bu oran verileri bulunan son 16 yılın en yüksek üçüncü rakamı. 2024’teki düzey, kolay ulaşılamayacak bir rekordu. İkinci en yüksek rakam ise Rahip Brunson olayı ile kur krizinin yaşandığı 2018 yılına ait.
2025 yılı verilerini 2024 ile değil de yaşanan kur krizi etkisiyle bir dönüm noktası olarak alabileceğimiz 2021 yılı ile enflasyonu da hesaba katarak karşılaştırdığımızda manzara net olarak ortaya çıkıyor:
- Sanayi devlerinin üretimden satışları 2021 yılına göre yüzde 443 arttı. Ama bu süre içinde yurt içi üretici fiyatları endeksi 12 aylık ortalamalara göre yüzde 506 arttı. Sonuç olarak sanayi devlerinin üretimden satışları 2021 yılına göre reel olarak yüzde 10.4 azalmış durumda. Üstelik bu süreçte İSO 500’de yer alan tekstil ve giyim başta olmak üzere göreli olarak düşük katma değerli sektörlerden şirketlerin yerine katma değeri daha yüksek şirketleri girmiş olmasına rağmen.
- Sanayi devlerinin vergi öncesi karları 2021 yılına göre yüzde 101 arttı. Bu karlarda yüzde 66.9’u bulan bir reel düşüş anlamına geliyor.
Finansman maliyetinin dışında daha derin yapısal sorunlar var
- Sanayi devlerinin esas faaliyet karlarındaki artış yüzde 194 düzeyinde. Bu sanayi devlerinin esas faaliyet karının da 2021 yılına göre reel olarak yüzde 51.4 azaldığı anlamına geliyor.
- Bu süreçte finansman giderleri yüzde 309 ile vergi önceki kar ve faaliyet karına göre çok daha hızlı artmış. Ama buna rağmen finansman giderleri reel olarak yüzde 32.5 oranında azalmış durumda.
Bu da görünürde öne çıkan finansman maliyetinden daha derinde başka yapısal sorunlar olduğuna işaret ediyor. Üstelik bu resmin sanayinin en güçlü ve olanakları en geniş kaymak tabakasının resmi. İSO 500’e göre çok farklı karaktere sahip orta ve küçük ölçekli işletmeler için resmin daha da kötü olduğunu tahmin edebiliriz.
